Plauto, Mostellaria
La comedia completa: apuntes, argumento acto por acto y texto latino con traducción, escena a escena.
El autor
Tito Macio Plauto (Titus Maccius Plautus) nació en Sársina, en Umbría, hacia el 254 a. C., y murió en Roma en el 184 a. C. Las noticias sobre su vida son escasas y en parte legendarias: según Aulo Gelio, que sigue a Varrón, trabajó en el mundo del teatro, perdió en negocios el dinero ganado y tuvo que trabajar haciendo girar la muela de un molino, donde habría escrito algunas comedias. Su nombre probablemente es un apodo: Maccus era un personaje bufón de la farsa atelana y plautus significa «de pies planos». Vivió la época de la Segunda Guerra Púnica y de la expansión de Roma por el Mediterráneo oriental, cuando la cultura griega empezaba a influir con fuerza en Roma.
La obra
La comedia palliata
Todas las comedias de Plauto son palliatae: adaptaciones latinas de comedias de la Comedia Nueva griega (Menandro, Filemón, Dífilo), de ambiente y personajes griegos. El nombre viene del pallium, el manto griego que llevaban los actores; se opone a la togata, de ambiente romano. La acción suele situarse en una ciudad griega (Atenas, en la Mostellaria), en una calle con dos o tres casas al fondo. Los personajes son tipos fijos: el viejo (senex), el joven enamorado (adulescens), el esclavo astuto (servus callidus), la cortesana (meretrix), el soldado fanfarrón, el parásito, el usurero, el traficante de esclavas (leno). El argumento gira en torno a los enredos amorosos de un joven que, ayudado por un esclavo listo, engaña al padre para conseguir dinero o a la muchacha, con un final feliz.
Características del teatro de Plauto
Su objetivo es hacer reír: comicidad verbal (juegos de palabras, insultos, neologismos, exageraciones, mezcla de registros), situaciones de enredo, ritmo rápido, alusiones a la realidad romana dentro del marco griego y ruptura frecuente de la ilusión teatral (los personajes hablan al público). Gran importancia de la música: además de las partes habladas (diverbia, en senarios yámbicos) hay partes cantadas o recitadas con música (cantica), lo que lo acerca a la comedia musical. Practicó la contaminatio (combinar escenas de varias obras griegas). Muchas veces se invierte el orden social: el esclavo manda y el amo obedece, como en la fiesta de las Saturnales.
Plauto y Terencio
Ambos escriben palliatae a partir de la Comedia Nueva. Plauto busca la risa del gran público, con comicidad gruesa, mucha música y libertad respecto a sus modelos; Terencio (s. II a. C., unos 50 años posterior, seis comedias) es más refinado y psicológico, cuida la lengua (la urbanitas), usa menos cantica, tiene una intención más moralizante y fue menos popular en su tiempo. Plauto es más popular; Terencio, más culto.
Título
Mostellaria (sobreentendido fabula) significa «la comedia del fantasma». Viene de mostellum, diminutivo de monstrum, «fantasmita», «aparición». En castellano se ha traducido como La comedia del fantasma o La comedia de los fantasmas; en catalán, Mostellaria, una de fantasmes (Adesiara, 2023).
Modelo griego y fecha
No se conoce con seguridad. Se suele pensar en una comedia de Filemón, quizá titulada Phasma («El fantasma»); en el v. 1149 Tranión menciona a Dífilo y a Filemón. No hay prólogo: la situación se explica en la primera escena. La fecha de representación es desconocida (se suele situar hacia el 200-190 a. C.).
Lugar
Una calle de Atenas con dos casas: la de Teoprópides y la de su vecino Simón.
Personajes
- Teoprópides: viejo comerciante ateniense, padre de Filólaques. Ha estado tres años fuera, en Egipto, por negocios. Es el senex engañado, crédulo y supersticioso.
- Filólaques: hijo de Teoprópides, joven enamorado (adulescens). En ausencia del padre ha derrochado el patrimonio en fiestas.
- Tranión: esclavo de Teoprópides que se ha quedado en la casa de la ciudad con Filólaques; el servus callidus, astuto, desvergonzado e inventor de todos los engaños. Es el verdadero protagonista.
- Grumión: esclavo del campo, fiel al amo, rústico; contrapunto de Tranión en la primera escena.
- Filematio (Philematium, en catalán Filemàcia): cortesana amada por Filólaques, que ha pagado por su libertad.
- Escafa: vieja esclava al servicio de Filematio, que le da consejos interesados.
- Calidámates: joven amigo de Filólaques, compañero de juergas, que llega borracho.
- Delfia: cortesana amante de Calidámates.
- Misargírides: el usurero o prestamista (danista); su nombre significa algo así como «el que odia el dinero», nombre irónico para un usurero.
- Simón: viejo vecino de Teoprópides.
- Fanisco y Pinacio: esclavos de Calidámates que vienen a buscar a su amo.
- Otros: esclavos mudos o con papeles muy breves (un muchacho, una voz desde dentro de la casa).
Temas
El conflicto entre padres e hijos y el choque entre la moral tradicional y la vida de placer de los jóvenes; el dinero y las deudas; la astucia del esclavo, que invierte el orden social (como en las Saturnales); la superstición y la credulidad (el fantasma); el engaño como espectáculo y el propio teatro (metateatro: Tranión casi actúa como director de escena); el amor y la fidelidad de la cortesana; la amistad entre los jóvenes.
Escenas y recursos famosos
La disputa inicial entre el esclavo del campo y el de la ciudad (contraste rústico/urbano); el canto de Filólaques comparando al hombre con una casa; la escena del tocador de Filematio, espiada por su amante; la historia de fantasmas contada por Tranión; la discusión con el usurero por los intereses; la visita a la casa de Simón; el desenlace en el altar.
Pervivencia
Ben Jonson, El alquimista (1610): el amo vuelve a casa y descubre que su criado la ha usado para estafas; Thomas Heywood, The English Traveller (1633), que incluye una trama secundaria basada en la Mostellaria; Jean-François Regnard, Le Retour imprévu (1700). El tipo del criado astuto que engaña al padre llega a la commedia dell'arte, a Molière (Las artimañas de Scapin) y a la comedia moderna.
La obra acto por acto
(La división en actos es posterior a Plauto; la usan las ediciones modernas.)
IActo I4 escenas
Grumión, esclavo del campo, discute con Tranión ante la casa y le reprocha que, desde que el amo se fue, la casa sea un lugar de juergas y que estén arruinando al joven y la hacienda; Tranión lo insulta y se burla de él. Filólaques, solo, canta un monólogo en el que compara al hombre con una casa: sus padres la construyeron bien (la educación), pero él la ha dejado arruinar: la pereza fue la tormenta que le arrancó el tejado y el amor, la lluvia que lo empapó. Después escucha escondido cómo Filematio se arregla con la ayuda de la vieja Escafa, que le aconseja no fiarse de un solo amante; Filematio defiende su fidelidad a Filólaques, que la ha liberado pagando treinta minas. Llega Calidámates, borracho, con su amiga Delfia, y empieza el banquete ante la casa.
Escena 1 (vv. 1-83)
GRUMIO
1Exi e culina sis foras, mastigia,
2qui mi inter patinas exhibes argutias.
3egredere, erilis permities, ex aedibus.
4ego pol te ruri, si vivam, ulciscar probe.
5exi, inquam, nidor, e culina. quid lates?
TRANIO
6quid tibi, malum, hic ante aedis clamitatiost?
7an ruri censes te esse? abscede ab aedibus.
8abi rus, abi dierecte, abscede ab ianua.
9-10em, hocine volebas?
GRUMIO
9-10bPerii. cur me verberas?
TRANIO
11Quia vivis.
GRUMIO
11bPatiar. sine modo adveniat senex.
12sine modo venire salvom, quem absentem comes.
TRANIO
13Nec veri simile loquere nec verum, frutex,
14comesse quemquam ut quisquam absentem possiet.
GRUMIO
15Tu urbanus vero scurra, deliciae popli,
16rus mihi tu obiectas? sane hoc, credo, Tranio,
17quod te in pistrinum scis actutum tradier.
18cis hercle paucas tempestates, Tranio,
19augebis ruri numerum, genus ferratile.
20nunc, dum tibi lubet licetque, pota, perde rem,
21corrumpe erilem adulescentem optumum;
22dies noctesque bibite, pergraecamini,
23amicas emite liberate, pascite
24parasitos, obsonate pollucibiliter.
25haecine mandavit tibi, quom peregre hinc it, senex?
26hocine modo hic rem curatam offendet suam?
27hocine boni esse officium servi existumas,
28ut eri sui corrumpat et rem et filium?
29nam ego illum corruptum duco, quom his factis studet;
30quo nemo adaeque iuventute ex omni Attica
31antehac est habitus parcus nec magis continens,
32is nunc in aliam partem palmam possidet.
33virtute id factum tua et magisterio tuo.
TRANIO
34Quid tibi, malum, me aut quid ego agam curatiost?
35an ruri quaeso non sunt, quos cures, bovis?
36lubet potare, amare, scorta ducere.
37mei tergi facio haec, non tui fiducia.
GRUMIO
38Quam confidenter loquitur.
GRUMIÓNvv. 1-5¡Sal de la cocina, haz el favor, carne de látigo, que me vienes con ingeniosidades entre las cazuelas! ¡Sal de la casa, ruina de tu amo! Por Pólux, que en el campo, como yo viva, me las vas a pagar como es debido. ¡Sal de la cocina, te digo, tufo de guiso! ¿Por qué te escondes?
TRANIÓNvv. 6-9¿Qué tienes tú que andar gritando aquí delante de la casa, maldita sea? ¿O te crees que estás en el campo? Apártate de la casa. Lárgate al campo, vete a la horca, apártate de la puerta. ¡Toma! ¿Era esto lo que querías?
GRUMIÓNvv. 9-10¡Ay, estoy perdido! ¿Por qué me pegas?
TRANIÓNv. 11Porque estás vivo.
GRUMIÓNvv. 11-12Lo aguantaré. Tú deja que llegue el viejo. Deja que llegue sano y salvo, ese al que te estás comiendo mientras está fuera.
TRANIÓNvv. 13-14Lo que dices, zoquete, no es ni verosímil ni verdad: que alguien pueda comerse a alguien que no está.
GRUMIÓNvv. 15-33Y tú, gracioso de ciudad, niño mimado del pueblo, ¿tú me echas en cara el campo? Seguro que es, creo yo, Tranión, porque sabes que muy pronto te van a mandar al molino. Dentro de pocas temporadas, Tranión, por Hércules, aumentarás en el campo el número de esa casta, la de los cargados de hierros. Ahora, mientras te apetece y puedes, bebe, derrocha la hacienda, echa a perder al hijo del amo, un joven excelente; bebed días y noches, vivid de juerga a la griega, comprad amiguitas y dadles la libertad, cebad a los parásitos, comprad comida a lo grande, como para un banquete de ofrenda. ¿Es esto lo que te encargó el viejo cuando se marchó de aquí al extranjero? ¿Así va a encontrarse cuidada su hacienda? ¿Crees que este es el deber de un buen esclavo, echar a perder la hacienda y el hijo de su amo? Porque yo lo doy por perdido, desde que se entrega a estas cosas; él, que antes era tenido por el más ahorrador y el más sobrio de toda la juventud del Ática, ahora se lleva la palma en lo contrario. Y eso ha sido gracias a tus méritos y a tus lecciones.
TRANIÓNvv. 34-37¿Y a ti qué te importa, maldita sea, de mí o de lo que yo haga? ¿Es que en el campo, digo yo, no tienes bueyes que cuidar? Me apetece beber, enamorarme, llevarme mujerzuelas. Esto lo hago a cuenta de mi espalda, no de la tuya.
GRUMIÓNv. 38¡Con qué desfachatez habla!
TRANIO
38bAt te Iuppiter
39dique omnes perdant, fu, oboluisti alium.
40germana inluvies, rusticus, hircus, hara suis,
41caeno κοπρὼν commixte.
GRUMIO
41bQuid vis fieri?
42non omnes possunt olere unguenta exotica,
43si tu oles, neque superiores accumbere
44-45neque tam facetis quam tu vivis victibus.
46tu tibi istos habeas turtures piscis avis,
47sine me aliato fungi fortunas meas.
48tu fortunatu's, ego miser: patiunda sunt.
49-50meum bonum me, te tuom maneat malum.
TRANIO
51Quasi invidere mi hoc videre, Grumio,
52quia mihi bene est et tibi male est; dignissumumst:
53decet me amare et te bubulcitarier,
54me victitare pulchre, te miseris modis.
GRUMIO
55O carnuficium cribrum, quod credo fore,
56ita te forabunt patibulatum per vias
57stimulis ⟨carnufices⟩, si huc reveniat senex.
TRANIO
58Qui scis, an tibi istuc evenat prius quam mihi?
GRUMIO
59Quia numquam merui, tu meruisti et nunc meres.
TRANIO
60Orationis operam compendi face,
61nisi te mala re magna mactari cupis.
GRUMIO
62Ervom daturin estis, bubus quod feram?
63date, si non estis. agite, porro pergite
64quoniam occepistis: bibite, pergraecamini,
65este, ecfercite vos, saginam caedite.
TRANIO
66Tace atque abi rus. ego ire in Piraeum volo,
67in vesperum parare piscatum mihi.
68ervom tibi aliquis cras faxo ad villam adferat.
69quid est? quid tu me nunc optuere, furcifer?
GRUMIO
70Pol tibi istuc credo nomen actutum fore.
TRANIO
71Dum interea sic sit, istuc actutum sino.
GRUMIO
72Ita est. sed unum hoc scito: nimio celerius
73veniet quod noles quam illud, quod cupide petas.
TRANIO
74Molestus ne sis nunciam, i rus, te amove.
75ne tu [erres] hercle praeterhac mihi non facies moram.—
TRANIÓNvv. 38-41Pues a ti, que Júpiter y todos los dioses te confundan. ¡Puaj, apestas a ajo! Porquería de pura cepa, paleto, chivo, pocilga, amasijo de barro y estiércol.
GRUMIÓNvv. 41-50¿Y qué quieres que le haga? No todos pueden oler a perfumes exóticos porque tú huelas a ellos, ni sentarse a la mesa en los puestos de honor, ni vivir con una comida tan refinada como la tuya. Quédate tú con esas tórtolas, esos peces y esas aves tuyos; déjame a mí llevar mi suerte a base de ajo. Tú eres afortunado, yo desgraciado: hay que aguantarse. Que a mí me aguarde mi recompensa, y a ti tu castigo.
TRANIÓNvv. 51-54Parece que me tienes envidia, Grumión, porque a mí me va bien y a ti mal; y es lo más justo: a mí me corresponde enamorarme y a ti cuidar bueyes, a mí darme la buena vida y a ti pasarlo fatal.
GRUMIÓNvv. 55-57¡Ay, colador de los verdugos, que eso es lo que creo que vas a acabar siendo: así te van a agujerear a aguijonazos los verdugos, atado al patíbulo por las calles, como vuelva aquí el viejo!
TRANIÓNv. 58¿Y cómo sabes si eso no te pasará a ti antes que a mí?
GRUMIÓNv. 59Porque yo nunca me lo he merecido; tú te lo has merecido y te lo sigues mereciendo.
TRANIÓNvv. 60-61Ahórrate el trabajo de hablar, si no quieres que te obsequien con una buena desgracia.
GRUMIÓNvv. 62-65¿Me vais a dar los yeros para llevárselos a los bueyes? Dádmelos, si no os los coméis vosotros. Venga, seguid adelante, ya que habéis empezado: bebed, vivid de juerga a la griega, comed, atiborraos, matad a los animales cebados.
TRANIÓNvv. 66-69Calla y vete al campo. Yo quiero ir al Pireo a comprarme pescado para la cena. Mañana haré que alguien te lleve los yeros a la granja. ¿Qué pasa? ¿Por qué me miras ahora así, carne de horca?
GRUMIÓNv. 70Por Pólux, creo que ese nombre va a ser pronto el tuyo.
TRANIÓNv. 71Mientras tanto, con tal de que las cosas sigan así, ese «pronto» lo acepto.
GRUMIÓNvv. 72-73Así es. Pero sabe una cosa: llegará mucho más deprisa lo que no quieras que lo que deseas con ansia.
TRANIÓNvv. 74-75No me molestes más ya, vete al campo, quítate de en medio. Por Hércules, [no te equivoques,] de aquí en adelante no me vas a entretener más.
GRUMIO
76Satin abiit neque quod dixi flocci existumat?
77pro di immortales, obsecro vostram fidem,
78facite, huc ut redeat noster quam primum senex,
79triennium qui iam hinc abest, prius quam omnia
80periere, et aedis et ager; qui nisi huc redit,
81paucorum mensum sunt relictae reliquiae.
82nunc rus abibo. nam eccum erilem filium
83video, corruptum ex adulescente optumo.—
GRUMIÓNvv. 76-83¿De verdad se ha ido sin que le importe un pimiento lo que le he dicho? ¡Oh dioses inmortales, os suplico vuestra protección: haced que vuelva aquí cuanto antes nuestro viejo, que lleva ya tres años fuera, antes de que todo se haya perdido, la casa y la finca! Si no vuelve aquí, lo que queda da para pocos meses. Ahora me iré al campo, porque ahí veo al hijo del amo, echado a perder cuando era un joven excelente.
Escena 2 (vv. 84-156)
PHILOLACHES
84Recordatus multum et diu cogitavi
85argumentaque in pectus institui multa
86ego, atque in meo corde, si est quod mihi cor,
87eam rem volutavi et diu disputavi,
88hominem cuius rei, quando natus esset,
89similem esse arbitrarer simulacrumque habere:
90id repperi iam exemplum.
91novarum aedium esse arbitror similem ego hominem,
92quando natus est. ei rei argumenta dicam.
93[atque hoc haud videtur veri simile vobis,]
94[at ego id faciam esse ita ut credatis.]
95[profecto ita esse ut praedico vera vincam.]
96atque hoc vosmet ipsi, scio, proinde uti nunc
97ego esse autumo, quando dicta audietis
98mea, haud aliter id dicetis.
99auscultate, argumenta dum dico ad hanc rem:
100simul gnaruris vos volo esse hanc rem mecum.
101aedes quom extemplo sunt paratae, expolitae,
102factae probe examussim,
103laudant fabrum atque aedes probant, sibi quisque inde exemplum expetunt,
104sibi quisque similis volt suas, sumptum operam ⟨non⟩ parcunt suam.
105atque ubi illo immigrat nequam homo, indiligens
106cum pigra familia, immundus, instrenuos,
107hic iam aedibus vitium additur, bonae cum curantur male;
108atque illud saepe fit: tempestas venit,
109confringit tegulas imbricesque: ibi
110dominus indiligens reddere alias nevolt;
111venit imber, perlavit parietes, perpluont,
112tigna putefacit, perdit operam fabri:
113nequior factus iam est usus aedium.
114atque ⟨ea⟩ haud est fabri culpa, sed magna pars
115morem hunc induxerunt: si quid nummo sarciri potest,
116usque mantant neque id faciunt, donicum
117parietes ruont: aedificantur aedes totae denuo.
118haec argumenta ego aedificiis dixi; nunc etiam volo
119dicere, ut homines aedium esse similis arbitremini.
120primumdum parentes fabri liberum sunt:
121ei fundamentum substruont liberorum;
122extollunt, parant sedulo in firmitatem
123et ut in usum boni et in speciem†
124poplo sint sibique, haud materiae reparcunt
125nec sumptus ibi sumptui esse ducunt;
126expoliunt: docent litteras, iura leges,
127sumptu suo et labore
128nituntur, ut alii sibi esse illorum similis expetant.
129ad legionem cum ita ⟨paratos mittunt⟩, adminiclum eis danunt
130tum iam, aliquem cognatum suom.
131eatenus. abeunt a fabris. unum ubi emeritum est stipendium,
132igitur tum specimen cernitur, quo eveniat aedificatio.
133nam ego ad illud frugi usque et probus fui,
134in fabrorum potestate dum fui.
135postea quom immigravi ingenium in meum,
136perdidi operam fabrorum ilico oppido.
137venit ignavia, ea mihi tempestas fuit,
138mi adventu suo grandinem [imbremque] attulit;
139haec verecundiam mi et virtutis modum
140deturbavit detexitque a me ilico;
141postilla optigere me neglegens fui.
142continuo pro imbre amor advenit [in cor meum],
143is usque in pectus permanavit, permadefecit cor meum.
144nunc simul res, fides, fama, virtus, decus
145deseruerunt: ego sum in usu factus nimio nequior.
146atque edepol ita haec tigna umide ⟨iam⟩ putent: non videor mihi
147sarcire posse aedes meas, quin totae perpetuae ruant,
148cum fundamento perierint nec quisquam esse auxilio queat.
149cor dolet, cum scio ut nunc sum atque ut fui,
150quo neque industrior de iuventute erat
151⟨quisquam nec clarior⟩ arte gymnastica:
152disco, hastis, pila, cursu, armis, equo
153victitabam volup,
154parsimonia et duritia discipulinae aliis eram,
155optumi quique expetebant a me doctrinam sibi.
156nunc, postquam nihili sum, id vero meopte ingenio repperi.
FILÓLAQUESvv. 84-156Mucho he reflexionado y largo tiempo he estado pensando, y he planteado en mi pecho muchos argumentos, y en mi corazón, si es que tengo corazón, he dado vueltas a esta cuestión y la he debatido largo tiempo: a qué cosa consideraría yo que se parece el hombre una vez nacido, y de qué cosa es imagen. Ya he encontrado esa comparación: creo que el hombre, una vez nacido, se parece a una casa nueva. Os daré las pruebas de ello. [Y esto no os parece verosímil,] [pero yo haré que creáis que es así.] [Sin duda demostraré que es verdad lo que digo.] Y vosotros mismos, lo sé, cuando oigáis mis palabras, diréis que esto es exactamente como yo ahora afirmo, y no de otro modo. Escuchad mientras expongo las pruebas sobre esta cuestión: quiero que la conozcáis tan bien como yo. Las casas, en cuanto están terminadas, pulidas, hechas como es debido y a escuadra, la gente elogia al constructor y aprueba la casa; cada uno toma de ella un modelo para sí, cada uno quiere una igual para sí y no escatima gasto ni esfuerzo. Pero cuando se muda allí un hombre inútil, descuidado, con una servidumbre perezosa, sucio, holgazán, entonces a la casa se le añade un defecto: siendo buena, se la cuida mal. Y ocurre a menudo esto: llega una tormenta y rompe las tejas y las canaletas; entonces el dueño descuidado no quiere poner otras; viene la lluvia, empapa las paredes, el agua se cuela, pudre las vigas, echa a perder el trabajo del constructor: la casa ya resulta peor para vivir en ella. Y no es culpa del constructor, sino que la mayoría ha introducido esta costumbre: si algo se puede arreglar con una moneda, lo van dejando y no lo hacen hasta que se derrumban las paredes; entonces se construye la casa entera de nuevo. Estas pruebas he dado sobre los edificios; ahora quiero explicar también cómo podéis considerar que los hombres se parecen a las casas. Para empezar, los padres son los constructores de los hijos: ponen los cimientos de sus hijos; los levantan, los preparan con esmero para que sean firmes, y para que resulten útiles y de buen aspecto ante el pueblo y ante sí mismos; no escatiman material ni consideran gasto lo que en ello gastan; los pulen: les enseñan las letras, el derecho, las leyes; con su dinero y su esfuerzo se empeñan en que otros deseen tener hijos como los suyos. Cuando los envían a la legión así preparados, les dan entonces como apoyo a algún pariente suyo. Hasta ahí. Salen de manos de los constructores. Cuando han cumplido una campaña de servicio, entonces se ve ya la muestra de cómo ha salido la construcción. Pues yo, hasta ese momento, fui siempre formal y honrado, mientras estuve en poder de mis constructores. Después, cuando me mudé a vivir según mi propio carácter, eché a perder enseguida y por completo el trabajo de mis constructores. Llegó la pereza: esa fue mi tormenta; con su llegada me trajo granizo [y lluvia]; ella me echó abajo el pudor y la medida de la virtud y me los arrancó enseguida como un tejado; después de aquello me descuidé de volver a cubrirme. Inmediatamente, en lugar de la lluvia, llegó el amor [a mi corazón]; se filtró hasta el fondo de mi pecho y me empapó el corazón. Ahora la hacienda, el crédito, la fama, la virtud, el honor, todo a la vez me ha abandonado: me he vuelto muchísimo peor para el uso. Y, por Pólux, estas vigas están ya tan podridas por la humedad que no me veo capaz de reparar mi casa sin que se derrumbe entera de arriba abajo, sin que se hunda con los cimientos y nadie pueda acudir en su ayuda. Me duele el corazón cuando veo cómo soy ahora y cómo fui: no había ningún joven más activo que yo ni más famoso en la gimnasia; con el disco, la jabalina, la pelota, la carrera, las armas y el caballo vivía feliz; era para los demás una escuela de sobriedad y de resistencia; precisamente los mejores buscaban aprender de mí. Ahora que no valgo nada, eso, la verdad, lo he conseguido por mi propio carácter.
Escena 3 (vv. 157-312)
PHILEMATIUM
157Iam pridem ecastor frigida non lavi magis lubenter
158nec quom me melius, mea Scapha, rear esse deficatam.
SCAPHA
159Eventus rebus omnibus, velut horno messis magna
160fuit.
PHILEMATIUM
160bQuid ea messis attinet ad meam lavationem?
SCAPHA
161Nihilo plus quam lavatio tua ad messim.
PHILOLACHES
161bO Venus venusta,
162haec illa est tempestas mea, mihi quae modestiam omnem
163detexit, tectus qua fui; tum mihi Amor et Cupido
164in pectus perpluit meum, neque iam umquam optigere possum:
165madent iam in corde parietes, periere haec oppido aedis.
PHILEMATIUM
166Contempla, amabo, mea Scapha, satin haec me vestis deceat.
167volo me placere Philolachi, meo ocello, meo patrono.
SCAPHA
168Quin tu te exornas moribus lepidis, quom lepida tute es?
169non vestem amatores amant [mulieris], sed vestis fartim.
PHILOLACHES
170Ita me di ament, lepidast Scapha, sapit scelesta multum.
171ut lepide omnes mores tenet sententiasque amantum.
PHILEMATIUM
172Quid nunc?
SCAPHA
172bQuid est?
PHILEMATIUM
172cQuin me aspice et contempla, ut haec me deceat.
SCAPHA
173Virtute formae id evenit, te ut deceat quidquid habeas.
PHILOLACHES
174Ergo ob istuc verbum te, Scapha, donabo ego hodie aliqui,
175neque patiar te istanc gratiis laudasse, quae placet mi.
PHILEMATIUM
176Nolo ego te adsentari mihi.
SCAPHA
176bNimis tu quidem stulta es mulier.
177eho, mavis vituperarier falso quam vero extolli?
178equidem pol vel falso tamen laudari multo malo,
179-180quam vero culpari aut meam speciem alios inridere.
PHILEMATIUM
181Ego verum amo, verum volo dici mihi: mendacem odi.
SCAPHA
182Ita tu me ames, ita Philolaches tuos te amet, ut venusta es.
PHILOLACHES
183Quid ais, scelesta? quo modo adiurasti? ita ego istam amarem?
184quid istaec me, id cur non additum est? infecta dona facio.
185periisti: quod promiseram tibi donum, perdidisti.
SCAPHA
186Equidem pol miror tam catam, tam docilem te et bene doctam
187nunc stultam stulte facere.
PHILEMATIUM
187bQuin mone quaeso, si quid erro.
SCAPHA
188Tu ecastor erras, quae quidem illum expectes unum atque illi
189morem praecipue sic geras atque alios asperneris.
190matronae, non meretricium est unum inservire amantem.
FILEMATIOvv. 157-158Hacía ya mucho tiempo, por Cástor, que no me bañaba en agua fría con más gusto, ni creo haber quedado nunca más limpia, Escafa mía.
ESCAFAvv. 159-160Todo acaba dando su fruto, igual que este año la cosecha ha sido abundante.
FILEMATIOv. 160¿Y qué tiene que ver esa cosecha con mi baño?
ESCAFAv. 161Lo mismo que tu baño con la cosecha.
FILÓLAQUESvv. 161-165¡Oh, Venus encantadora! Esta es aquella tormenta mía que me arrancó todo el tejado de la sensatez con que estaba cubierto; entonces el Amor y Cupido me llovieron dentro del pecho, y ya nunca más puedo volver a techarlo: las paredes del corazón están ya empapadas; esta casa se ha venido abajo por completo.
FILEMATIOvv. 166-167Mírame, por favor, Escafa mía, a ver si me sienta bien este vestido. Quiero gustarle a Filólaques, a la niña de mis ojos, a mi protector.
ESCAFAvv. 168-169¿Por qué no te adornas mejor con unos modales encantadores, si tú misma eres encantadora? Los amantes no aman el vestido [de la mujer], sino lo que rellena el vestido.
FILÓLAQUESvv. 170-171Así me amen los dioses, qué encantadora es Escafa; la muy bribona sabe un montón. ¡Con qué gracia conoce todas las costumbres y los pensamientos de los enamorados!
FILEMATIOv. 172¿Y ahora?
ESCAFAv. 172¿Qué pasa?
FILEMATIOv. 172Vamos, mírame y fíjate en cómo me sienta esto.
ESCAFAv. 173Gracias a tu belleza, te sienta bien cualquier cosa que lleves.
FILÓLAQUESvv. 174-175Pues por esa frase, Escafa, hoy te haré algún regalo, y no consentiré que hayas alabado gratis a la que me gusta.
FILEMATIOv. 176No quiero que me adules.
ESCAFAvv. 176-180Eres una mujer demasiado tonta, de verdad. ¡Eh! ¿Prefieres que te critiquen con mentiras a que te ensalcen con verdades? Yo, por Pólux, prefiero con mucho que me alaben, aunque sea con mentiras, antes que me censuren con verdad o que otros se rían de mi aspecto.
FILEMATIOv. 181Yo amo la verdad, quiero que me digan la verdad: odio al mentiroso.
ESCAFAv. 182Que me quieras tú y te quiera tu Filólaques tan cierto como que eres preciosa.
FILÓLAQUESvv. 183-185¿Qué dices, bribona? ¿Cómo has jurado? ¿«Que la quiera yo a ella»? ¿Y lo de «que me quiera ella a mí», por qué no lo has añadido? Anulo el regalo. Estás perdida: el regalo que te había prometido, lo has perdido.
ESCAFAvv. 186-187La verdad, por Pólux, me extraña que tú, tan lista, tan despierta y tan bien instruida, ahora hagas tonterías como una tonta.
FILEMATIOv. 187Pues avísame, por favor, si me equivoco en algo.
ESCAFAvv. 188-190Te equivocas, por Cástor, al esperarle solo a él, al complacerle a él de esa manera tan especial y despreciar a los demás. Lo propio de una matrona, no de una cortesana, es servir a un solo amante.
PHILOLACHES
191Pro Iuppiter, nam quod malum versatur meae domi illud?
192di deaeque me omnes pessumis exemplis interficiant,
193nisi ego illam anum interfecero siti fameque atque algu.
PHILEMATIUM
194Nolo ego mihi male te, Scapha, praecipere.
SCAPHA
194bStulta es plane,
195quae illum tibi aeternum putes fore amicum et benevolentem.
196moneo ego te: te ille deseret aetate et satietate.
PHILEMATIUM
197Non spero.
SCAPHA
197bInsperata accidunt magis saepe quam quae speres.
198postremo, si dictis nequis perduci, ut vera haec credas
199mea dicta, ex factis nosce rem. vides quae sim; et quae fui ante.
200nihilo ego quam nunc tu * * * amata sum; atque uni modo gessi morem:
201qui pol me, ubi aetate hoc caput colorem commutavit,
202reliquit deseruitque me. tibi idem futurum credo.
PHILOLACHES
203Vix comprimor, quin involem illi in oculos stimulatrici.
PHILEMATIUM
204Solam ille me soli sibi suo ⟨sumptu⟩ liberavit:
205illi me soli censeo esse oportere opsequentem.
PHILOLACHES
206Pro di immortales, mulierem lepidam et pudico ingenio.
207bene hercle factum et gaudeo mihi nihil esse huius causa.
SCAPHA
208Inscita ecastor tu quidem es.
PHILEMATIUM
208bQuapropter?
SCAPHA
208cQuae istuc ⟨cures⟩,
209ut te ille amet.
PHILEMATIUM
209bCur obsecro non curem?
SCAPHA
209cLibera es iam.
210tu iam quod quaerebas habes: ille te nisi amabit ultro,
211id pro tuo capite quod dedit perdiderit tantum argenti.
PHILOLACHES
212Perii hercle, ni ego illam pessumis exemplis enicasso.
213illa hanc corrumpit mulierem malesuada † vitilena.
PHILEMATIUM
214Numquam ego illi possum gratiam referre ut meritust de me.
215Scapha, id tu mihi ne suadeas, ut illum minoris pendam.
SCAPHA
216At hoc unum facito cogites: si illum inservibis solum
217dum tibi nunc haec aetatulast, in senecta male querere.
PHILOLACHES
218In anginam ego nunc me velim verti, ut veneficae illi
219fauces prehendam atque enicem scelestam stimulatricem.
PHILEMATIUM
220Eundem animum oportet nunc mihi esse gratum, ut impetravi,
221atque olim, prius quam id extudi, quom illi subblandiebar.
PHILOLACHES
222Divi me faciant quod volunt, ni ob istam orationem
223te liberasso denuo et ni Scapham enicasso.
FILÓLAQUESvv. 191-193¡Por Júpiter! ¿Pero qué peste es esa que anda rondando por mi casa? Que todos los dioses y diosas me hagan morir de la peor manera si no mato a esa vieja de sed, de hambre y de frío.
FILEMATIOv. 194No quiero, Escafa, que me des malos consejos.
ESCAFAvv. 194-196Eres tonta del todo si crees que él va a ser para siempre tu amigo y que te va a querer bien. Yo te lo advierto: te abandonará cuando pasen los años y se harte de ti.
FILEMATIOv. 197No lo espero.
ESCAFAvv. 197-202Lo inesperado sucede más a menudo que lo que uno espera. En fin, si con palabras no hay manera de llevarte a creer que estas palabras mías son verdad, conoce el asunto por los hechos. Ves lo que soy y lo que fui antes. A mí, no menos que a ti ahora, […] me amaron, y solo complací a uno: y ese, por Pólux, en cuanto esta cabeza cambió de color con la edad, me dejó y me abandonó. Creo que a ti te pasará lo mismo.
FILÓLAQUESv. 203A duras penas me contengo de saltarle a los ojos a esa instigadora.
FILEMATIOvv. 204-205Él me liberó a mí sola, para él solo, a su costa: creo que debo ser complaciente solo con él.
FILÓLAQUESvv. 206-207¡Dioses inmortales, qué mujer tan encantadora y de carácter tan decente! Bien hecho, por Hércules, y me alegro de haberme quedado sin nada por ella.
ESCAFAv. 208Eres una ignorante, por Cástor.
FILEMATIOv. 208¿Por qué?
ESCAFAvv. 208-209Porque te preocupas de que él te quiera.
FILEMATIOv. 209¿Y por qué, dime, no iba a preocuparme?
ESCAFAvv. 209-211Ya eres libre. Ya tienes lo que buscabas: si él no te quiere por su propia voluntad, habrá perdido todo el dinero que dio por tu libertad.
FILÓLAQUESvv. 212-213Que me muera, por Hércules, si no la mato de la peor manera. Esa alcahueta malaconsejera está echando a perder a esta mujer.
FILEMATIOvv. 214-215Nunca podré corresponderle como se merece por lo que ha hecho por mí. Escafa, no me aconsejes que lo tenga en menos.
ESCAFAvv. 216-217Pero piensa solo en esto: si te dedicas solo a él ahora que eres jovencita, en la vejez te quejarás amargamente.
FILÓLAQUESvv. 218-219Me gustaría convertirme ahora en anginas para agarrarle la garganta a esa hechicera y matar a la bribona instigadora.
FILEMATIOvv. 220-221Ahora que lo he conseguido, debo tener el mismo ánimo agradecido que antes, cuando aún no se lo había arrancado y le hacía carantoñas.
FILÓLAQUESvv. 222-223Que los dioses hagan conmigo lo que quieran si por esas palabras no te libero otra vez y si no mato a Escafa.
SCAPHA
224Si tibi sat acceptum est fore tibi victum sempiternum
225atque illum amatorem tibi proprium futurum in vita,
226soli gerundum censeo morem et capiundas crines.
PHILEMATIUM
227Vt fama est homini, exin solet pecuniam invenire.
228ego si bonam famam mihi servasso, sat ero dives.
PHILOLACHES
229Siquidem hercle vendundust pater, venibit multo potius,
230quam te me vivo umquam sinam egere aut mendicare.
SCAPHA
231Quid illis futurum est ceteris qui te amant?
PHILEMATIUM
231bMagis amabunt,
232quom ⟨me⟩ videbunt gratiam referre ⟨bene mere⟩nti.
PHILOLACHES
233Vtinam nunc meus emortuos pater ad me nuntietur,
234ut ego exheredem meis bonis me faciam atque haec sit heres.
SCAPHA
235Iam ista quidem absumpta res erit: dies noctesque estur bibitur,
236neque quisquam parsimoniam adhibet: sagina plane est.
PHILOLACHES
237In te hercle certumst principe ut sim parcus experiri,
238nam neque edes quicquam neque bibes apud me his decem diebus.
PHILEMATIUM
239Si quid tu in illum bene voles loqui, id loqui licebit:
240nec recte si illi dixeris, iam ecastor vapulabis.
PHILOLACHES
241Edepol si summo Iovi bovi eo argento sacruficassem,
242pro illius capite quod dedi, numquam aeque id bene locassem.
243videas eam medullitus me amare. oh, probus homo sum:
244quae pro me causam diceret, patronum liberavi.
SCAPHA
245Video te nihili pendere prae Philolache omnis homines.
246nunc, ne eius causa vapulem, tibi potius adsentabor.
247[si acceptum sat habes, tibi fore illum amicum sempiternum.]
PHILEMATIUM
248Cedo mi speculum et cum ornamentis arculam actutum, Scapha,
249ornata ut sim, quom huc adveniat Philolaches voluptas mea.
SCAPHA
250Mulier quae se suamque aetatem spernit, speculo ei usus est:
251quid opust speculo tibi, quae tute speculo speculum es maxumum?
PHILOLACHES
252Ob istuc verbum, ne nequiquam, Scapha, tam lepide dixeris,
253dabo aliquid hodie peculi tibi, Philematium mea.
PHILEMATIUM
254Suo quique loco (viden?) capillus satis compositust commode.
SCAPHA
255Vbi tu commoda es, capillum commodum esse credito.
PHILOLACHES
256Vah, quid illa pote peius quicquam muliere memorarier?
257nunc adsentatrix scelesta est, dudum adversatrix erat.
PHILEMATIUM
258Cedo cerussam.
SCAPHA
258bQuid cerussa opust nam?
PHILEMATIUM
258cQui malas oblinam.
SCAPHA
259Vna opera ebur atramento candefacere postules.
PHILOLACHES
260Lepide dictum de atramento atque ebore. euge, plaudo Scaphae.
ESCAFAvv. 224-226Si tienes bien garantizado que vas a tener sustento para siempre y que ese amante va a ser solo tuyo toda la vida, creo que debes complacerle solo a él y recogerte el pelo como las casadas.
FILEMATIOvv. 227-228Según la fama que tiene uno, así suele encontrar dinero. Si yo conservo mi buena fama, seré bastante rica.
FILÓLAQUESvv. 229-230Si hay que vender a mi padre, por Hércules, se venderá, y mucho antes de que yo consienta, mientras viva, que tú pases necesidad o tengas que mendigar.
ESCAFAv. 231¿Y qué va a pasar con todos los demás que te quieren?
FILEMATIOvv. 231-232Me querrán más cuando vean que sé corresponder a quien se lo ha merecido.
FILÓLAQUESvv. 233-234¡Ojalá me anunciaran ahora que mi padre ha muerto, para desheredarme yo de mis bienes y que ella fuera la heredera!
ESCAFAvv. 235-236Pues esa hacienda pronto estará consumida: día y noche se come y se bebe, y nadie practica el ahorro: esto es un auténtico cebadero.
FILÓLAQUESvv. 237-238Por Hércules, estoy decidido a ponerme a ahorrar empezando por ti: no comerás ni beberás nada en mi casa en estos diez días.
FILEMATIOvv. 239-240Si quieres decir algo bueno de él, podrás decirlo; pero si hablas mal de él, por Cástor, te vas a llevar una paliza.
FILÓLAQUESvv. 241-244Por Pólux, si con el dinero que di por su libertad hubiera ofrecido un sacrificio de bueyes a Júpiter supremo, nunca lo habría invertido tan bien. Se ve que me quiere hasta la médula. ¡Ah, qué buen hombre soy: he dado la libertad a mi propia abogada, que defiende mi causa!
ESCAFAvv. 245-247Veo que, al lado de Filólaques, no estimas en nada a ningún hombre. Ahora, para no llevarme una paliza por su culpa, prefiero darte la razón. [Si tienes bien garantizado que él va a ser tu amigo para siempre.]
FILEMATIOvv. 248-249Dame enseguida el espejo y el cofrecillo con las joyas, Escafa, para estar arreglada cuando llegue Filólaques, mi amor.
ESCAFAvv. 250-251La mujer que se tiene en poco a sí misma y a su edad, esa sí que necesita espejo: ¿para qué quieres tú un espejo, si tú misma eres el mejor espejo para el espejo?
FILÓLAQUESvv. 252-253Por esa frase, Escafa, para que no hayas hablado con tanta gracia en balde, hoy te daré algún dinerillo para tu peculio... a ti, Filematio mía.
FILEMATIOv. 254¿Ves? Cada pelo está en su sitio, bien colocado.
ESCAFAv. 255Si tú estás bien puesta, ten por seguro que el pelo está bien puesto.
FILÓLAQUESvv. 256-257¡Bah! ¿Se puede nombrar algo peor que esa mujer? Ahora la bribona es toda halagos, y hace un momento era toda pegas.
FILEMATIOv. 258Dame el albayalde.
ESCAFAv. 258¿Y para qué necesitas albayalde?
FILEMATIOv. 258Para untarme las mejillas.
ESCAFAv. 259Es como si pretendieras blanquear el marfil con tinta negra.
FILÓLAQUESv. 260Bien dicho lo de la tinta y el marfil. ¡Bravo, aplaudo a Escafa!
PHILEMATIUM
261Tum tu igitur cedo purpurissum.
SCAPHA
261bNon do. scita es tu quidem.
262nova pictura interpolare vis opus lepidissimum?
263non istanc aetatem oportet pigmentum ullum attingere,
264neque cerussam neque melinum, neque aliam ullam offuciam.
PHILEMATIUM
265Cape igitur speculum.
PHILOLACHES
265bEi mihi misero, savium speculo dedit.
266nimis velim lapidem, qui ego illi speculo diminuam caput.
SCAPHA
267Linteum cape atque exterge tibi manus.
PHILEMATIUM
267bQuid ita, obsecro?
SCAPHA
268Vt speculum tenuisti, metuo ne olant argentum manus:
269ne usquam argentum te accepisse suspicetur Philolaches.
PHILOLACHES
270Non videor vidisse lenam callidiorem ullam alteras.
271ut lepide atque astute in mentem venit de speculo malae.
PHILEMATIUM
272Etiamne unguentis unguendam censes?
SCAPHA
272bMinime feceris.
PHILEMATIUM
273Quapropter?
SCAPHA
273bQuia ecastor mulier recte olet, ubi nihil olet.
274nam istae veteres, quae se unguentis unctitant, interpoles,
275vetulae, edentulae, quae vitia corporis fuco occulunt,
276ubi sese sudor cum unguentis consociavit, ilico
277itidem olent, quasi cum una multa iura confudit cocus.
278quid olant nescias, nisi id unum, † ni male olere intellegas.
PHILOLACHES
279Vt perdocte cuncta callet. nihil hac docta doctius.
280verum illud esse maxima adeo pars vestrorum intellegit,
281quibus anus domi sunt uxores, quae vos dote meruerunt.
PHILEMATIUM
282Agedum contempla aurum et pallam, satin haec ⟨me⟩ deceat, Scapha.
SCAPHA
283Non me istuc curare oportet.
PHILEMATIUM
283bQuem obsecro igitur?
SCAPHA
283cEloquar:
284-285Philolachem, is ne quid emat, nisi quod sibi placere censeat.
286[nam amator meretricis mores sibi emit auro et purpura.]
287quid opust, quod suom esse nolit, ei ultro ostentarier?
288[purpura aetati occultandaest, aurum turpi mulieri.]
289pulchra mulier nuda erit quam purpurata pulchrior:
290[poste nequiquam exornata est bene, si morata est male.]
291[pulchrum ornatum turpes mores peius caeno conlinunt.]
292nam si pulchra est, nimis ornata est.
PHILOLACHES
292bNimis diu abstineo manum.
293quid hic vos agitis?
FILEMATIOv. 261Entonces dame el colorete.
ESCAFAvv. 261-264No te lo doy. ¡Qué lista eres! ¿Quieres retocar con pintura nueva una obra preciosísima? A tu edad no conviene tocar ningún cosmético, ni albayalde, ni blanco de Melos, ni ningún otro afeite.
FILEMATIOv. 265Toma, pues, el espejo.
FILÓLAQUESvv. 265-266¡Ay de mí, desgraciado, ha besado el espejo! Cómo me gustaría tener una piedra para romperle la cabeza a ese espejo.
ESCAFAv. 267Toma la toalla y sécate las manos.
FILEMATIOv. 267¿Por qué, dime?
ESCAFAvv. 268-269Como has tenido el espejo en la mano, temo que te huelan las manos a plata: no vaya a sospechar Filólaques que has recibido plata de alguien.
FILÓLAQUESvv. 270-271Creo que no he visto nunca otra alcahueta más astuta. ¡Con qué gracia y astucia se le ha ocurrido a la malvada lo del espejo!
FILEMATIOv. 272¿Crees que debo perfumarme también?
ESCAFAv. 272Ni se te ocurra.
FILEMATIOv. 273¿Por qué?
ESCAFAvv. 273-278Porque, por Cástor, una mujer huele bien cuando no huele a nada. Pues esas viejas que se embadurnan de perfumes, retocadas, viejecillas, desdentadas, que tapan con maquillaje los defectos de su cuerpo, cuando el sudor se ha juntado con los perfumes, al instante huelen igual que cuando un cocinero mezcla muchas salsas en una sola. No sabrías a qué huelen; solo una cosa: que te das cuenta de que huelen mal.
FILÓLAQUESvv. 279-281¡Qué bien se lo sabe todo! No hay nada más sabio que esta sabia. Y que esto es verdad lo sabe la mayor parte de vosotros, los que tenéis en casa por esposas a viejas que os compraron con su dote.
FILEMATIOv. 282Vamos, mira las joyas de oro y el manto, Escafa: ¿me sientan bien?
ESCAFAv. 283No es a mí a quien debe preocupar eso.
FILEMATIOv. 283¿A quién, entonces, dime?
ESCAFAvv. 283-292Te lo diré: a Filólaques, para que no compre nada que no crea que le va a gustar. [Pues el amante, con oro y púrpura, compra para sí las complacencias de la cortesana.] ¿Qué necesidad hay de exhibirle encima lo que no quiere que sea suyo? [La púrpura sirve para ocultar la edad; el oro, para una mujer fea.] Una mujer hermosa estará más hermosa desnuda que vestida de púrpura: [además, de nada le sirve ir bien adornada si tiene malas costumbres.] [Unas costumbres feas ensucian un adorno bonito peor que el barro.] Pues si es hermosa, ya va adornada de sobra.
FILÓLAQUESvv. 292-293Ya me he contenido demasiado tiempo. ¿Qué hacéis aquí vosotras?
PHILEMATIUM
293bTibi me exorno ut placeam.
PHILOLACHES
293cOrnata es satis.
294abi tu hinc intro atque ornamenta haec aufer. sed, voluptas mea,
295mea Philematium, potare tecum conlibitum est mihi.
PHILEMATIUM
296Et edepol mihi tecum, nam quod tibi libet idem mihi libet,
297mea voluptas.
PHILOLACHES
297bEm istuc verbum vile est viginti minis.
PHILEMATIUM
298Cedo, amabo, decem: bene emptum tibi dare hoc verbum volo.
PHILOLACHES
299Etiam nunc decem minae apud te sunt; vel rationem puta.
300triginta minas pro capite tuo dedi.
PHILEMATIUM
300bCur exprobras?
PHILOLACHES
301Egone id exprobrem, qui mihimet cupio id opprobrarier?
302nec quicquam argenti locavi iam diu usquam aeque bene.
PHILEMATIUM
303Certe ego, quod te amo, operam nusquam melius potui ponere.
PHILOLACHES
304Bene igitur ratio accepti atque expensi inter nos convenit:
305tu me amas, ego te amo; merito id fieri uterque existimat.
306haec qui gaudent, gaudeant perpetuo suo semper bono;
307qui invident, ne umquam eorum quisquam invideat prosus commodis.
PHILEMATIUM
308Age accumbe igitur. cedo aquam manibus, puere, appone hic mensulam.
309vide, tali ubi sint. vin unguenta?
PHILOLACHES
309bQuid opust? cum stacta accubo.
310sed estne hic meus sodalis, qui huc incedit cum amica sua?
311is est, Callidamates cum amica incedit. euge, oculus meus,
312conveniunt manuplares eccos: praedam participes petunt.
FILEMATIOv. 293Me arreglo para gustarte.
FILÓLAQUESvv. 293-295Ya estás bastante arreglada. Tú vete adentro y llévate estas joyas. Pero, amor mío, mi Filematio, me han entrado ganas de beber contigo.
FILEMATIOvv. 296-297Y a mí, por Pólux, contigo: pues lo que te gusta a ti me gusta también a mí, amor mío.
FILÓLAQUESv. 297¡Vaya, esa frase es una ganga a veinte minas!
FILEMATIOv. 298Dame diez, por favor: quiero que te salga bien de precio.
FILÓLAQUESvv. 299-300Todavía te quedan diez minas a tu favor; si no, echa la cuenta: di treinta minas por tu libertad.
FILEMATIOv. 300¿Por qué me lo echas en cara?
FILÓLAQUESvv. 301-302¿Echártelo en cara yo, que estoy deseando que me lo echen en cara a mí? Hace mucho que no he invertido dinero en ninguna parte tan bien.
FILEMATIOv. 303Desde luego, yo, al quererte, no habría podido poner mi esfuerzo en ningún sitio mejor.
FILÓLAQUESvv. 304-307Entonces la cuenta del debe y el haber cuadra perfectamente entre nosotros: tú me quieres, yo te quiero; los dos pensamos que es lo justo. Los que se alegran de esto, que se alegren siempre de su propia dicha; y a los que nos envidian, que nadie les envidie jamás lo más mínimo de su suerte.
FILEMATIOvv. 308-309Vamos, recuéstate pues. ¡Muchacho, trae agua para las manos, pon aquí la mesita! Mira dónde están los dados. ¿Quieres perfumes?
FILÓLAQUESvv. 309-312¿Para qué? Ya estoy recostado junto a mi mirra. Pero ¿no es ese mi compañero, que viene hacia aquí con su amiga? Es él: Calidámates viene con su amiga. ¡Bravo, ojito mío! Ahí llegan los compañeros de manípulo: vienen a reclamar su parte del botín.
Escena 4 (vv. 313-347)
CALLIDAMATES
313Adversum veniri mihi ad Philolachetem
314volo temperi. audi, em tibi imperatum est.
315nam illi ubi fui, inde effugi foras,
316ita me ibi male convivi sermonisque taesumst.
317nunc comissatum ibo ad Philolachetem,
318ubi nos hilari ingenio et lepide accipient.
319ecquid tibi videor mammamadere?
DELPHIUM
320Semper istoc modo.
321moratu's tu te. ⟨ire huc⟩ debebas.
CALLIDAMATES
322Visne ego te ac tu me amplectare?
DELPHIUM
323Si tibi cordi est facere, licet.
CALLIDAMATES
323bLepida es.
324duc me amabo.
DELPHIUM
324bCave ne cadas, asta.
CALLIDAMATES
325O—o—ocellus meus, tuos sum alumnus, mel meum.
DELPHIUM
326Cave modo, ne prius in via accumbas,
327quam illi, ubi lectus est stratus, concumbimus.
CALLIDAMATES
328Sine, sine cadere me.
DELPHIUM
328bSino, sed hoc, quod mi in manu est:
329si cades, non cades quin cadam tecum.
CALLIDAMATES
330Iacentis tollet postea nos ambos aliquis.
DELPHIUM
331Madet homo.
CALLIDAMATES
331bTun me ais mammamadere?
DELPHIUM
332Cedo manum, nolo equidem te adfligi.
CALLIDAMATES
333Em tene.
DELPHIUM
333bAge, i simul.
CALLIDAMATES
333cQuo ego eam?
DELPHIUM
333dAn ⟨ne⟩scis?
CALLIDAMATES
334Scio, in mentem venit modo:
335nempe domum eo comissatum.
DELPHIUM
335aImmo, istuc quidem.
CALLIDAMATES
335abIam memini.
PHILOLACHES
336Num non vis me obviam his ire, anime mi?
337illi ego ex omnibus optume volo.
338iam revertar.
PHILEMATIUM
338bDiu est iam id mihi.
CALLIDAMATES
339Ecquis hic est?
PHILOLACHES
339bAdest.
CALLIDAMATES
339cEu, Philolaches,
340salve, amicissime mi omnium hominum.
CALIDÁMATESvv. 313-319Quiero que vengan a buscarme a casa de Filólaques a su hora. Escucha: ahí tienes la orden. Porque de allí donde estuve me escapé a la calle: tan harto me tenían allí la comida y la conversación. Ahora me iré de juerga a casa de Filólaques, donde nos recibirán con buen humor y con mucha gracia. ¿Te parece que voy bo-bo-borracho?
DELFIAvv. 320-321Siempre de esa manera: esas son tus mañas. Tenías que haber venido aquí.
CALIDÁMATESv. 322¿Quieres que yo te abrace a ti y que tú me abraces a mí?
DELFIAv. 323Si te apetece hacerlo, adelante.
CALIDÁMATESvv. 323-324Eres un encanto. Llévame, por favor.
DELFIAv. 324Cuidado, no te caigas; tente en pie.
CALIDÁMATESv. 325¡Oh, o-o-ojito mío, soy tu niño de pecho, mi miel!
DELFIAvv. 326-327Ten cuidado, no vayas a acostarte en plena calle antes de que nos acostemos allí, donde está preparado el lecho.
CALIDÁMATESv. 328Deja, déjame caer.
DELFIAvv. 328-329Te dejo, pero también esto que tengo en la mano: si te caes, no te caerás sin que me caiga contigo.
CALIDÁMATESv. 330Cuando estemos los dos tirados en el suelo, ya nos levantará alguien.
DELFIAv. 331Este hombre va borracho.
CALIDÁMATESv. 331¿Dices que voy bo-bo-borracho?
DELFIAv. 332Dame la mano; no quiero que te des un golpe.
CALIDÁMATESv. 333Toma, agárrala.
DELFIAv. 333Vamos, ven conmigo.
CALIDÁMATESv. 333¿Adónde voy?
DELFIAv. 333¿Es que no lo sabes?
CALIDÁMATESvv. 334-335Lo sé, me acaba de venir a la cabeza: a casa, claro, voy de juerga.
DELFIAv. 335Qué va: ahí, precisamente.
CALIDÁMATESv. 335Ya me acuerdo.
FILÓLAQUESvv. 336-338¿Verdad que no te importa que salga a su encuentro, alma mía? A él le deseo lo mejor, más que a nadie. Vuelvo enseguida.
FILEMATIOv. 338Ya se me hace largo.
CALIDÁMATESv. 339¿Hay alguien aquí?
FILÓLAQUESv. 339Aquí está.
CALIDÁMATESvv. 339-340¡Eh, Filólaques, salud, el mejor amigo que tengo en el mundo!
PHILOLACHES
341Di te ament. accuba, Callidamates.
342unde agis te?
CALLIDAMATES
342bUnde homo ebrius probe.
PHILEMATIUM
343Quin amabo accubas, Delphium mea?
344da illi quod bibat.
CALLIDAMATES
344bDormiam ego iam.
PHILOLACHES
345Num mirum aut novom quippiam facit?
DELPHIUM
346Quid ego hoc faciam postea?
PHILEMATIUM
346bMea, sic sine eumpse.
347age tu interim da ab Delphio cito cantharum circum.
FILÓLAQUESvv. 341-342Que los dioses te quieran. Recuéstate, Calidámates. ¿De dónde vienes?
CALIDÁMATESv. 342De donde sale uno bien borracho.
FILEMATIOvv. 343-344¿Por qué no te recuestas, por favor, Delfia mía? Dale algo de beber.
CALIDÁMATESv. 344Yo ya me voy a dormir.
FILÓLAQUESv. 345¿Acaso hace algo raro o nuevo?
DELFIAv. 346¿Y qué hago yo luego con este?
FILEMATIOvv. 346-347Querida, déjalo así, tal cual. Tú, mientras tanto, empieza por Delfia y pasa rápido la copa en ronda.
IIActo II2 escenas
Tranión llega del puerto con la terrible noticia: Teoprópides ha vuelto. Los jóvenes, aterrados, entran en la casa; Tranión pide que nadie haga ruido ni conteste y cierra la puerta con llave desde fuera. Teoprópides llega y encuentra la puerta cerrada. Tranión le cuenta que hace siete meses que nadie vive en la casa porque está embrujada: el anterior propietario mató allí a un huésped para robarle el oro y lo enterró dentro; el fantasma, que se presenta como Diapontio, «huésped de ultramar», se apareció en sueños a Filólaques y les ordenó marcharse. Cuando se oye un ruido dentro, Tranión lo atribuye al fantasma; el viejo, aterrado, huye.
Escena 1 (vv. 348-430)
TRANIO
348Iuppiter supremus summis opibus atque industriis
349me periisse et Philolachetem cupit erilem filium.
350occidit Spes nostra, nusquam stabulum est Confidentiae,
351nec Salus nobis saluti iam esse, si cupiat, potest:
352ita mali, maeroris montem maximum ad portum modo
353conspicatus sum: erus advenit peregre, periit Tranio.
354ecquis homo est, qui facere argenti cupiat aliquantum lucri,
355qui hodie sese excruciari meam vicem possit pati?
356ubi sunt isti plagipatidae, ferritribaces viri,
357vel isti qui hosticas trium nummum causa subeunt sub falas,
358ubi quinis aut denis hastis corpus transfigi solet?
359ego dabo ei talentum, primus qui in crucem excucurrerit;
360sed ea lege, ut offigantur bis pedes, bis bracchia.
361ubi id erit factum, a me argentum petito praesentarium.
362sed ego—sumne infelix, qui non curro curriculo domum?
PHILOLACHES
363⟨Adest⟩ adest opsonium. eccum Tranio a portu redit.
TRANIO
364Philolaches.
PHILOLACHES
364bQuid est?
TRANIO
364c⟨Et⟩ ego et tu—
PHILOLACHES
364dQuid et ego et tu?
TRANIO
364ePeriimus.
PHILOLACHES
365Quid ita?
TRANIO
365bPater adest.
PHILOLACHES
365cQuid ego ex te audio?
TRANIO
365dAbsumpti sumus.
366pater inquam tuos venit.
PHILOLACHES
366bVbi is est, obsecro?
TRANIO
366c* * * adest.
PHILOLACHES
367Quis id ait? quis vidit?
TRANIO
367bEgomet inquam vidi.
PHILOLACHES
367cVae mihi.
368quid ego ago?
TRANIO
368bNam quid tu, malum, me rogitas quid agas? accubas.
PHILOLACHES
369Tutin vidisti?
TRANIO
369bEgomet, inquam.
PHILOLACHES
369cCerte?
TRANIO
369d⟨Certe⟩ inquam.
PHILOLACHES
369eOccidi,
370si tu vera memoras.
TRANIO
370bQuid mihi sit boni, si mentiar?
TRANIÓNvv. 348-362Júpiter supremo, con todo su poder y todo su empeño, quiere que yo esté perdido, y también Filólaques, el hijo de mi amo. Ha muerto nuestra Esperanza, la Confianza no tiene ya dónde refugiarse, y ni la propia Salvación podría salvarnos ahora aunque quisiera: tan enorme montaña de desgracia y de pena acabo de divisar en el puerto. El amo ha vuelto del extranjero; Tranión está perdido. ¿Hay alguien que quiera ganarse un buen pellizco de dinero, que sea capaz de aguantar que hoy lo torturen en mi lugar? ¿Dónde están esos aguantapalos, esos gastacadenas, o esos que por tres monedas se meten bajo las torres enemigas, donde suelen atravesarles el cuerpo con cinco o diez lanzas? Le daré un talento al primero que corra a subirse a la cruz; pero con esta condición: que le claven dos veces los pies y dos veces los brazos. Cuando esté hecho, que me pida el dinero al contado. Pero yo... ¡qué desgraciado soy! ¿Cómo no corro a toda prisa a casa?
FILÓLAQUESv. 363¡Ya llega, ya llega la comida! Mira, Tranión vuelve del puerto.
TRANIÓNv. 364¡Filólaques!
FILÓLAQUESv. 364¿Qué pasa?
TRANIÓNv. 364Tú y yo...
FILÓLAQUESv. 364¿Tú y yo qué?
TRANIÓNv. 364¡Estamos perdidos!
FILÓLAQUESv. 365¿Por qué?
TRANIÓNv. 365Tu padre está aquí.
FILÓLAQUESv. 365¿Qué es lo que te oigo decir?
TRANIÓNvv. 365-366Estamos acabados. Tu padre, te digo, ha llegado.
FILÓLAQUESv. 366¿Dónde está, por favor?
TRANIÓNv. 366[…] está aquí.
FILÓLAQUESv. 367¿Quién lo dice? ¿Quién lo ha visto?
TRANIÓNv. 367Yo mismo lo he visto, te digo.
FILÓLAQUESvv. 367-368¡Ay de mí! ¿Qué hago?
TRANIÓNv. 368¿Y por qué demonios me preguntas a mí qué haces? Estás tumbado a la mesa.
FILÓLAQUESv. 369¿Lo has visto tú mismo?
TRANIÓNv. 369Yo mismo, te digo.
FILÓLAQUESv. 369¿Seguro?
TRANIÓNv. 369Seguro, te digo.
FILÓLAQUESvv. 369-370Soy hombre muerto, si dices la verdad.
TRANIÓNv. 370¿Y qué ganaría yo mintiendo?
PHILOLACHES
371Quid ego nunc faciam?
TRANIO
371bIube haec hinc omnia amolirier.
372quis istic dormit?
PHILOLACHES
372bCallidamates.
TRANIO
372cSuscita istum, Delphium.
DELPHIUM
373Callidamates, Callidamates, vigila.
CALLIDAMATES
373bVigilo, cedo [ut] bibam.
DELPHIUM
374Vigila. pater advenit peregre Philolachis.
CALLIDAMATES
374bValeat pater.
PHILOLACHES
375Valet ille quidem, atque ⟨ego⟩ disperii.
CALLIDAMATES
375bBis periisti? qui potest?
PHILOLACHES
376Quaeso edepol, exsurge; pater advenit.
CALLIDAMATES
376bTuos venit pater?
377iube abire rursum. quid illi reditio etiam huc fuit?
PHILOLACHES
378Quid ego agam? pater iam hic me offendet miserum adveniens ebrium,
379aedis plenas convivarum et mulierum. miserum est opus,
380igitur demum fodere puteum, ubi sitis fauces tenet;
381sicut ego adventu patris nunc quaero quid faciam miser.
TRANIO
382Ecce autem ⟨iterum⟩ hic deposivit caput et dormit. suscita.
PHILOLACHES
383Etiam vigilas? pater, inquam, aderit iam hic meus.
CALLIDAMATES
383bAin tu, pater?
384cedo soleas mihi, ut arma capiam. iam pol ego occidam patrem.
PHILOLACHES
385Perdis rem.
DELPHIUM
385bTace, amabo.
TRANIO
385cAbripite hunc intro actutum inter manus.
CALLIDAMATES
386Iam hercle ego vos pro matula habebo, nisi mihi matulam datis.
PHILOLACHES
387Perii.
TRANIO
387bHabe bonum animum: ego istum lepide medicabo metum.
PHILOLACHES
388Nullus sum.
TRANIO
388bTaceas: ego qui istaec sedem meditabor tibi.
389satin habes, si ego advenientem ita patrem faciam tuom,
390non modo ne intro eat, verum etiam ut fugiat longe ab aedibus?
391vos modo hinc abite intro atque haec hinc propere amolimini.
PHILOLACHES
392Vbi ego ero?
TRANIO
392bVbi maxime esse vis: cum hac, cum istac eris.
DELPHIUM
393Quid si igitur abeamus hinc nos?
TRANIO
393bNon hoc longe, Delphium.
394nam intus potate hau tantillo hac quidem causa minus.
PHILOLACHES
395Ei mihi, quam istaec blanda dicta quo evenant madeo metu.
TRANIO
396Potin animo ut sis quieto et facias quod iubeo?
FILÓLAQUESv. 371¿Qué hago ahora?
TRANIÓNvv. 371-372Manda que quiten todo esto de aquí. ¿Quién duerme ahí?
FILÓLAQUESv. 372Calidámates.
TRANIÓNv. 372Despiértalo, Delfia.
DELFIAv. 373Calidámates, Calidámates, despierta.
CALIDÁMATESv. 373Ya estoy despierto; dame de beber.
DELFIAv. 374Despierta. El padre de Filólaques ha vuelto del extranjero.
CALIDÁMATESv. 374¡Pues que le vaya bonito al padre!
FILÓLAQUESv. 375A él bonito le va, sí; yo, en cambio, estoy muerto y requetemuerto.
CALIDÁMATESv. 375¿Muerto dos veces? ¿Cómo es posible?
FILÓLAQUESv. 376Por Pólux, levántate, te lo ruego: mi padre ha llegado.
CALIDÁMATESvv. 376-377¿Que ha llegado tu padre? Dile que se vuelva por donde ha venido. ¿Qué necesidad tenía de volver aquí?
FILÓLAQUESvv. 378-381¿Qué hago? Mi padre, nada más llegar, me va a encontrar aquí, desgraciado de mí, borracho, y la casa llena de invitados y de mujeres. Mala cosa es ponerse a cavar un pozo justo cuando la sed te agarra la garganta; así estoy yo ahora: llega mi padre y, desgraciado, me pongo a buscar qué hacer.
TRANIÓNv. 382Pero mira, este ha vuelto a dejar caer la cabeza y se ha dormido. Despiértalo.
FILÓLAQUESv. 383¿Te despiertas o no? Te digo que mi padre va a estar aquí enseguida.
CALIDÁMATESvv. 383-384¿Qué dices? ¿Tu padre? Dame las sandalias, que voy a coger las armas. Por Pólux, que ahora mismo mato a tu padre.
FILÓLAQUESv. 385Lo estás echando todo a perder.
DELFIAv. 385Calla, por favor.
TRANIÓNv. 385Llevadlo adentro en volandas, enseguida.
CALIDÁMATESv. 386Por Hércules, que os voy a usar de orinal si no me traéis un orinal.
FILÓLAQUESv. 387Estoy perdido.
TRANIÓNv. 387Ánimo, que ese miedo te lo curo yo de maravilla.
FILÓLAQUESv. 388Soy hombre muerto.
TRANIÓNvv. 388-391Calla; ya pensaré yo cómo calmar todo esto. ¿Te basta con que consiga que tu padre, al llegar, no solo no entre, sino que encima huya lejos de la casa? Vosotros entrad y quitad todo esto de aquí deprisa.
FILÓLAQUESv. 392¿Y yo dónde estaré?
TRANIÓNv. 392Donde más quieres estar: estarás con esta, con esa.
DELFIAv. 393¿Y si nos fuéramos nosotras de aquí?
TRANIÓNvv. 393-394Ni tanto así, Delfia. Seguid bebiendo dentro: por esto no vais a beber ni una gota menos.
FILÓLAQUESv. 395¡Ay de mí! Estoy empapado de miedo pensando en qué van a acabar esas palabras tan bonitas.
TRANIÓNv. 396¿Puedes estar tranquilo y hacer lo que te mando?
PHILOLACHES
396bPotest.
TRANIO
397Omnium primum, Philematium, intro abi, et tu, Delphium.
DELPHIUM
398Morigerae tibi erimus ambae.—
TRANIO
398bIta ille faxit Iuppiter.
399animum advorte nunciam tu quae volo accurarier.
400omnium primumdum aedes iam face occlusae sient;
401intus cave muttire quemquam siveris.
PHILOLACHES
401bCurabitur.
TRANIO
402Tamquam si intus natus nemo in aedibus habitet.
PHILOLACHES
402bLicet.
TRANIO
403Neu quisquam responset, quando hasce aedis pultabit senex.
PHILOLACHES
404Numquid aliud?
TRANIO
404bClavem mi harunc aedium Laconicam
405iam iube efferri intus: hasce ego aedis occludam hinc foris.
PHILOLACHES
406In tuam custodelam meque et meas spes trado, Tranio.—
TRANIO
407Pluma haud interest, patronus an cliens probior siet.
409Homini, cui nulla in pectore est audacia,
410[nam cuivis homini, vel optumo vel pessumo]
411quamvis desubito facile est facere nequiter:
412verum id videndum est, id viri docti est opus,
413quae designata sint et facta nequiter,
414tranquille cuncta et ut proveniant sine malo,
415ne quid potiatur, quam ob rem pigeat vivere.
416sicut ego efficiam, quae facta hic turbavimus,
417profecto ut liqueant omnia et tranquilla sint
418neque quicquam nobis pariant ex se incommodi.
419sed quid tu egredere, Sphaerio?
PUER
419bIamiam * * *
TRANIO
419c* * * Optime.
420praeceptis paruisti.
PUER
420bIussit maximo
421opere orare, ut patrem aliquo absterreres modo,
422ne intro iret ad se.
FILÓLAQUESv. 396Puedo.
TRANIÓNv. 397Lo primero de todo, Filematio, entra en casa; y tú también, Delfia.
DELFIAv. 398Las dos te obedeceremos.—
TRANIÓNvv. 398-401¡Así lo quiera Júpiter! Y tú, ahora, presta atención a lo que quiero que se haga. Lo primero de todo, haz que la casa quede cerrada ya mismo; y dentro, cuidado con dejar que nadie diga ni pío.
FILÓLAQUESv. 401Así se hará.
TRANIÓNv. 402Como si en la casa no viviera ni un alma.
FILÓLAQUESv. 402De acuerdo.
TRANIÓNv. 403Y que nadie conteste cuando el viejo llame a esta puerta.
FILÓLAQUESv. 404¿Algo más?
TRANIÓNvv. 404-405Manda que me saquen ya de dentro la llave laconia de esta casa: voy a cerrarla desde aquí fuera.
FILÓLAQUESv. 406Me pongo en tus manos, a mí y a mis esperanzas, Tranión.—
TRANIÓNvv. 407-419No hay ni una pluma de diferencia entre que sea más honrado el patrono o el cliente. Para un hombre que no tiene ninguna audacia en el pecho [pues para cualquier hombre, sea el mejor o el peor,] es fácil, por muy de improviso que sea, obrar mal; pero lo que hay que procurar, y esa es tarea de un hombre hábil, es que lo que se ha tramado y hecho mal salga todo tranquilamente y sin daño, para que no le pase nada que le haga lamentar seguir con vida. Así haré yo que lo que hemos revuelto aquí quede, de verdad, todo claro y tranquilo y no nos traiga ningún perjuicio. Pero ¿por qué sales tú, Esferión?
ESCLAVOv. 419Ya, ya […]
TRANIÓNvv. 419-420[…] Muy bien. Has cumplido las órdenes.
ESCLAVOvv. 420-422Me ha mandado que te ruegue encarecidamente que espantes a su padre como sea, para que no entre a verlo.
TRANIO
422bQuin etiam illi hoc dicito,
423facturum ⟨me⟩, ut ne etiam aspicere aedis audeat,
424capite obvoluto ut fugiat cum summo metu.
425clavem cedo atque abi intro atque occlude ostium,
426et ego hinc occludam.—iube venire nunciam.
427ludos ego hodie vivo praesenti hic seni
428faciam, quod credo mortuo numquam fore.
429concedam a foribus huc, hinc speculabor procul,
430unde advenienti sarcinam imponam seni.
TRANIÓNvv. 422-430Pues dile además que haré que ni siquiera se atreva a mirar la casa, que huya con la cabeza tapada y muerto de miedo. Dame la llave, entra y cierra la puerta, que yo cerraré desde aquí.— ¡Que venga ya! Hoy le voy a montar aquí al viejo, vivo y presente, unos juegos como creo que no tendrá nunca una vez muerto. Me apartaré de la puerta hacia aquí; desde aquí vigilaré de lejos, para cargarle el fardo al viejo en cuanto llegue.
Escena 2 (vv. 431-531)
THEOPROPIDES
431Habeo, Neptune, gratiam magnam tibi,
432quom med amisisti abs te vix vivom domum.
433verum si posthac me pedem latum modo
434scies imposisse in undam, hau causast, ilico
435quod nunc voluisti facere quin facias mihi.
436apage, apage te a me nunciam post hunc diem:
437quod crediturus tibi fui, omne credidi.
TRANIO
438Edepol, Neptune, peccavisti largiter,
439qui occasionem hanc amisisti tam bonam.
THEOPROPIDES
440Triennio post Aegypto advenio domum;
441credo exspectatus veniam familiaribus.
TRANIO
442Nimio edepol ille potuit exspectatior
443venire, qui te nuntiaret mortuom.
THEOPROPIDES
444Sed quid hoc? occlusa ianua est interdius.
445pultabo. heus, ecquis intust? aperitin fores?
TRANIO
446Quis homo est, qui nostras aedes accessit prope?
THEOPROPIDES
447Meus servos hic quidem est Tranio.
TRANIO
447bO Theopropides,
448ere, salve, salvom te advenisse gaudeo.
449usquin valuisti?
THEOPROPIDES
449bVsque ut vides.
TRANIO
449cFactum optime.
THEOPROPIDES
450Quid vos? insanin estis?
TRANIO
450bQuidum?
THEOPROPIDES
450cSic, quia
451foris ambulatis, natus nemo in aedibus
452servat, neque qui recludat neque † quis respondeat.
453pultando [pedibus] paene confregi hasce ambas ⟨foris⟩.
TRANIO
454-455Eho an tu tetigisti has aedis?
THEOPROPIDES
454-455bCur non tangerem?
456quin pultando, inquam, paene confregi foris.
TRANIO
457Tetigistin?
THEOPROPIDES
457bTetigi, inquam, et pultavi.
TRANIO
457cVah.
THEOPROPIDES
457dQuid est?
TRANIO
458Male hercle factum.
THEOPROPIDES
458bQuid est negoti?
TRANIO
458cNon potest
459dici, quam indignum facinus fecisti et malum.
THEOPROPIDES
460Quid iam?
TEOPRÓPIDESvv. 431-437Te doy muchas gracias, Neptuno, por haberme dejado volver a casa, aunque a duras penas con vida. Pero si de ahora en adelante te enteras de que he puesto el pie en el agua, aunque solo sea un palmo, no hay motivo para que no me hagas al instante lo que has querido hacerme ahora. ¡Fuera, fuera de mi vista desde hoy! Todo lo que tenía que confiarte, ya te lo he confiado.
TRANIÓNvv. 438-439Por Pólux, Neptuno, te has equivocado de lo lindo dejando escapar una ocasión tan buena.
TEOPRÓPIDESvv. 440-441Después de tres años vuelvo a casa desde Egipto; supongo que los de casa me recibirán con muchas ganas.
TRANIÓNvv. 442-443Por Pólux, con muchas más ganas habrían recibido al que viniera a anunciar que habías muerto.
TEOPRÓPIDESvv. 444-445Pero ¿qué es esto? La puerta está cerrada en pleno día. Llamaré. ¡Eh! ¿Hay alguien dentro? ¿Me abrís la puerta?
TRANIÓNv. 446¿Quién es ese que se ha acercado a nuestra casa?
TEOPRÓPIDESv. 447Pero si es mi esclavo Tranión.
TRANIÓNvv. 447-449¡Oh, Teoprópides, amo, salud! Me alegro de que hayas llegado sano y salvo. ¿Has estado bien todo este tiempo?
TEOPRÓPIDESv. 449Todo el tiempo, como ves.
TRANIÓNv. 449Estupendo.
TEOPRÓPIDESv. 450¿Y vosotros? ¿Os habéis vuelto locos?
TRANIÓNv. 450¿Por qué?
TEOPRÓPIDESvv. 450-453Pues porque andáis por ahí fuera y no queda ni un alma en casa vigilándola, ni quien abra ni quien conteste. A fuerza de aporrearla [a patadas] casi rompo las dos hojas de la puerta.
TRANIÓNvv. 454-455¡Eh! ¿Es que has tocado esta casa?
TEOPRÓPIDESvv. 454-456¿Y por qué no iba a tocarla? Te digo que a fuerza de aporrearla casi rompo la puerta.
TRANIÓNv. 457¿La has tocado?
TEOPRÓPIDESv. 457La he tocado, te digo, y he llamado.
TRANIÓNv. 457¡Ay!
TEOPRÓPIDESv. 457¿Qué pasa?
TRANIÓNv. 458¡Mal hecho, por Hércules!
TEOPRÓPIDESv. 458¿Qué ocurre?
TRANIÓNvv. 458-459No hay palabras para decir qué acción tan indigna y tan funesta has cometido.
TEOPRÓPIDESv. 460¿Cómo es eso?
TRANIO
460bFuge, obsecro, atque abscede ab aedibus.
461fuge huc, fuge ad me propius. tetigistin foris?
THEOPROPIDES
462Quo modo pultare potui, si non tangerem?
TRANIO
463Occidisti hercle—
THEOPROPIDES
463bQuem mortalem?
TRANIO
463cOmnis tuos.
THEOPROPIDES
464Di te deaeque omnes faxint cum istoc omine—
TRANIO
465Metuo, te atque istos expiare ut possies.
THEOPROPIDES
466Quam ob rem? aut quam subito rem mihi adportas novam?
466a* * *
TRANIO
467Et heus, iube illos illinc ambo abscedere.
THEOPROPIDES
468Apscedite.
TRANIO
468bAedes ne attigatis. tangite
469vos quoque terram.
THEOPROPIDES
469bObsecro hercle, quin eloquere * * *
469a* * *
TRANIO
470Quia septem menses sunt, quom in hasce aedis pedem
471nemo intro tetulit, semel ut emigravimus.
THEOPROPIDES
472Eloquere, quid ita?
TRANIO
472bCircumspicedum, numquis est,
473sermonem nostrum qui aucupet?
THEOPROPIDES
473bTutum probest.
TRANIO
474Circumspice etiam.
THEOPROPIDES
474bNemo est. loquere nunciam.
TRANIO
475Capitale scelus est.
THEOPROPIDES
475bQuid est? non ⟨satis⟩ intellego.
TRANIO
476Scelus, inquam, factum est iam diu, antiquom et vetus.
THEOPROPIDES
477Antiquom?
TRANIO
477bId adeo nos nunc factum invenimus.
THEOPROPIDES
478Quid istuc est sceleris? aut quis id fecit? cedo.
TRANIO
479Hospes necavit hospitem captum manu;
480iste, ut ego opinor, qui has tibi aedis vendidit.
THEOPROPIDES
481Necavit?
TRANIO
481bAurumque ei ademit hospiti
482eumque hic defodit hospitem ibidem in aedibus.
THEOPROPIDES
483Quapropter id vos factum suspicamini?
TRANIÓNvv. 460-461Huye, por favor, y apártate de la casa. Huye hacia aquí, ven más cerca de mí. ¿Has tocado la puerta?
TEOPRÓPIDESv. 462¿Cómo iba a poder llamar sin tocarla?
TRANIÓNv. 463Has matado, por Hércules...
TEOPRÓPIDESv. 463¿A quién?
TRANIÓNv. 463A todos los tuyos.
TEOPRÓPIDESv. 464Que todos los dioses y diosas te hagan, a ti y a ese mal agüero...
TRANIÓNv. 465Me temo que no vas a poder purificarte a ti y a ellos.
TEOPRÓPIDESv. 466¿Por qué? ¿Qué novedad es esa que me traes tan de repente? […]
TRANIÓNv. 467Y oye, manda a esos dos que se aparten de ahí.
TEOPRÓPIDESv. 468Apartaos.
TRANIÓNvv. 468-469No toquéis la casa. Y vosotros también, tocad la tierra.
TEOPRÓPIDESv. 469Por Hércules, te lo ruego, ¿por qué no hablas claro […]?
TRANIÓNvv. 470-471Porque hace siete meses que nadie ha puesto el pie dentro de esta casa, desde que nos mudamos.
TEOPRÓPIDESv. 472Habla: ¿por qué?
TRANIÓNvv. 472-473Mira alrededor: ¿hay alguien que esté al acecho de lo que hablamos?
TEOPRÓPIDESv. 473No hay peligro.
TRANIÓNv. 474Mira otra vez.
TEOPRÓPIDESv. 474No hay nadie. Habla de una vez.
TRANIÓNv. 475Es un crimen capital.
TEOPRÓPIDESv. 475¿Qué es? No lo entiendo bien.
TRANIÓNv. 476Un crimen, te digo, cometido hace ya mucho, antiguo y viejo.
TEOPRÓPIDESv. 477¿Antiguo?
TRANIÓNv. 477Y que nosotros acabamos de descubrir ahora.
TEOPRÓPIDESv. 478¿Qué crimen es ese? ¿Y quién lo cometió? Cuéntamelo.
TRANIÓNvv. 479-480Un anfitrión agarró a su huésped y lo mató con sus propias manos; fue ese, según creo, el que te vendió esta casa.
TEOPRÓPIDESv. 481¿Lo mató?
TRANIÓNvv. 481-482Y le quitó el oro a su huésped, y lo enterró aquí, en esta misma casa.
TEOPRÓPIDESv. 483¿Y por qué sospecháis que pasó eso?
TRANIO
484Ego dicam, ausculta. ut foris cenaverat
485tuos gnatus, postquam rediit a cena domum,
486abimus omnes cubitum; condormivimus:
487lucernam forte oblitus fueram exstinguere;
488atque ille exclamat derepente maximum.
THEOPROPIDES
489Quis homo? an gnatus meus?
TRANIO
489bSt, tace, ausculta modo.
490ait venisse illum in somnis ad se mortuom.
THEOPROPIDES
491Nempe ergo in somnis?
TRANIO
491bIta. sed ausculta modo.
492ait illum hoc pacto sibi dixisse mortuom.
THEOPROPIDES
493In somnis?
TRANIO
493bMirum quin vigilanti diceret,
494qui abhinc sexaginta annos occisus foret.
495interdum inepte stultus es, ⟨Theopropides⟩.
THEOPROPIDES
496Taceo.
TRANIO
496bSed ecce quae illi in * * *
497“ego transmarinus hospes sum Diapontius.
498hic habito, haec mihi dedita est habitatio.
499nam me Acheruntem recipere Orcus noluit,
500quia praemature vita careo. per fidem
501deceptus sum: hospes [hic] me necavit isque me
502defodit insepultum clam [ibidem] in hisce aedibus,
503scelestus, auri causa. nunc tu hinc emigra.
504scelestae hae sunt aedes, impia est habitatio”.
505quae hic monstra fiunt, anno vix possum eloqui.
THEOPROPIDES
506St, st.
TRANIO
507Quid, obsecro hercle, factum est?
THEOPROPIDES
507bConcrepuit foris.
TRANIO
508Hicin percussit!
THEOPROPIDES
508bGuttam haud habeo sanguinis,
509vivom me accersunt Acheruntem mortui.
TRANIO
510Perii, illisce hodie hanc conturbabunt fabulam.
511nimis quam formido, ne manifesto hic me opprimat.
THEOPROPIDES
512Quid tute tecum loquere?
TRANIO
512bAbscede ab ianua.
513fuge, obsecro hercle.
THEOPROPIDES
513bQuo fugiam? etiam tu fuge.
TRANIO
514Nihil ego formido, pax mihi est cum mortuis.
INTUS
515Heus, Tranio.
TRANIÓNvv. 484-488Te lo diré, escucha. Tu hijo había cenado fuera; cuando volvió de la cena a casa, nos fuimos todos a acostar y nos quedamos dormidos. Yo, por casualidad, me había olvidado de apagar la lámpara; y de repente él suelta un grito enorme.
TEOPRÓPIDESv. 489¿Quién? ¿Mi hijo?
TRANIÓNvv. 489-490¡Chist! Calla y escucha. Dice que el muerto se le presentó en sueños.
TEOPRÓPIDESv. 491Entonces, ¿en sueños?
TRANIÓNvv. 491-492Sí. Pero escucha. Dice que el muerto le habló así.
TEOPRÓPIDESv. 493¿En sueños?
TRANIÓNvv. 493-495¡Hombre, como que se lo iba a decir despierto, uno al que mataron hace sesenta años! A veces eres tonto de remate, Teoprópides.
TEOPRÓPIDESv. 496Me callo.
TRANIÓNvv. 496-505Pero mira lo que a él en […]: «Yo soy un huésped de ultramar, Diapontio. Aquí vivo; esta morada se me ha asignado. Pues Orco no quiso recibirme en el Aqueronte, porque perdí la vida antes de tiempo. Fui víctima de mi buena fe: un anfitrión [de aquí] me mató y me enterró sin sepultura, a escondidas, [aquí mismo] en esta casa, el muy criminal, por el oro. Ahora tú múdate de aquí. Esta casa está maldita, esta morada es impía». Los prodigios que pasan aquí apenas podría contártelos en un año.
TEOPRÓPIDESv. 506¡Chist, chist!
TRANIÓNv. 507¿Qué ha pasado, por Hércules, dime?
TEOPRÓPIDESv. 507Ha crujido la puerta.
TRANIÓNv. 508¡Ha sido él quien ha llamado!
TEOPRÓPIDESvv. 508-509No me queda ni una gota de sangre: los muertos vienen a llevarme vivo al Aqueronte.
TRANIÓNvv. 510-511Estoy perdido: esos me van a desbaratar hoy la comedia. Me da muchísimo miedo que me pille aquí con las manos en la masa.
TEOPRÓPIDESv. 512¿Qué hablas tú solo?
TRANIÓNvv. 512-513Apártate de la puerta. ¡Huye, por Hércules, te lo ruego!
TEOPRÓPIDESv. 513¿Adónde huyo? Huye tú también.
TRANIÓNv. 514Yo no tengo ningún miedo: estoy en paz con los muertos.
DESDE DENTROv. 515¡Eh, Tranión!
TRANIO
515bNon me appellabis, si sapis.
516nihil ego commerui, neque istas percussi fores.
INTUS
517Quaeso—
TRANIO
517b⟨Cave verbum faxis.⟩
THEOPROPIDES
517c⟨Dic⟩ quid segreges
518⟨sermonem.⟩
TRANIO
518b⟨Apage hinc te.⟩
THEOPROPIDES
518c⟨Quae r⟩es te agitat, Tranio?
519quicum istaec loquere?
TRANIO
519bAn quaeso tu appellaveras?
520ita me di amabunt, mortuom illum credidi
521expostulare quia percussisses fores.
522sed tu, etiamne astas nec quae dico optemperas?
THEOPROPIDES
523Quid faciam?
TRANIO
523bCave respexis, fuge, [atque] operi caput.
THEOPROPIDES
524Cur non fugis tu?
TRANIO
524bPax mihi est cum mortuis.
THEOPROPIDES
525Scio. quid modo igitur? cur tanto opere extimueras?
TRANIO
526Nil me curassis, inquam, ego mihi providero:
527tu, ut occepisti, tantum quantum quis fuge,
528atque Herculem invoca.
THEOPROPIDES
528bHercules, ted invoco.—
TRANIO
529Et ego—tibi hodie ut det, senex, magnum malum.
530pro di immortales, obsecro vestram fidem,
531quid ego hodie negoti confeci mali.
TRANIÓNvv. 515-516No me llames, si tienes juicio. Yo no he hecho nada malo, ni he llamado a esa puerta.
DESDE DENTROv. 517Por favor...
TRANIÓNv. 517¡Cuidado con decir ni una palabra!
TEOPRÓPIDESvv. 517-518Dime, ¿por qué hablas aparte?
TRANIÓNv. 518¡Largo de aquí!
TEOPRÓPIDESvv. 518-519¿Qué te pasa, Tranión? ¿Con quién hablas así?
TRANIÓNvv. 519-522¿Es que me habías llamado tú? Así me amen los dioses, creí que era aquel muerto, que protestaba porque habías llamado a la puerta. Pero tú, ¿todavía sigues ahí plantado y no haces lo que te digo?
TEOPRÓPIDESv. 523¿Qué hago?
TRANIÓNv. 523No mires atrás, huye [y] tápate la cabeza.
TEOPRÓPIDESv. 524¿Y por qué no huyes tú?
TRANIÓNv. 524Estoy en paz con los muertos.
TEOPRÓPIDESv. 525Ya lo sé. ¿Entonces qué era lo de hace un momento? ¿Por qué te habías asustado tanto?
TRANIÓNvv. 526-528No te preocupes por mí, te digo: yo me las arreglaré. Tú, como has empezado, huye todo lo deprisa que puedas e invoca a Hércules.
TEOPRÓPIDESv. 528¡Hércules, te invoco!—
TRANIÓNvv. 529-531Y yo también..., para que hoy te dé, viejo, un buen escarmiento. ¡Dioses inmortales, imploro vuestra protección! ¡Menudo lío he armado hoy!
IIIActo III2 escenas
Aparece Misargírides, el usurero, que reclama a gritos los intereses del dinero que prestó a Filólaques (cuarenta minas; cuarenta y cuatro con los intereses). Para salir del apuro, Tranión dice a Teoprópides que su hijo pidió el préstamo como señal (arras) para comprar una casa nueva, la del vecino Simón, por dos talentos. El viejo, contento con la inversión, se compromete a pagar al usurero. Ahora Tranión debe enseñarle la casa: convence a Simón de dejarle visitarla con el pretexto de que Teoprópides, que quiere casar a su hijo, piensa construir en su propia casa un gineceo (habitaciones para las mujeres), baños, un paseo y un pórtico, y quiere tomar la de Simón como modelo. Durante la visita, Tranión hace comentarios de doble sentido y se burla de los dos viejos (el chiste del cuadro en que una corneja se burla de dos buitres: la corneja es él y los buitres son ellos). Teoprópides se convence de que ha hecho una gran compra.
Escena 1 (vv. 532-689)
DANISTA
532Scelestiorem ego annum argento faenori
533numquam ullum vidi quam hic mihi annus optigit.
534a mani ad noctem usque in foro dego diem,
535locare argenti nemini nummum queo.
TRANIO
536Nunc pol ego perii plane in perpetuom modum.
537danista adest, qui dedit ⟨argentum faenore⟩,
538qui amica est empta quoque ⟨opus in sumptus fuit⟩.
539manifesta res est, nisi quid occurro prius,
540ne hoc senex resciscat. ibo huic obviam.
541sed quidnam hic sese tam cito recipit domum?
542metuo ne de hac re quippiam indaudiverit.
543accedam atque adpellabo. ei quam timeo miser.
544nihil est miserius quam animus hominis conscius,
545sicut me † habet. verum utut res sese habet,
546pergam turbare porro: ita haec res postulat.
547unde is?
THEOPROPIDES
547bConveni illum unde hasce aedis emeram.
TRANIO
548Numquid dixisti de illo quod dixi tibi?
THEOPROPIDES
549Dixi hercle vero omnia.
TRANIO
549bEi misero mihi,
550metuo ne techinae meae perpetuo perierint.
THEOPROPIDES
551Quid tute tecum?
TRANIO
551bNihil enim. sed dic mihi,
552dixtine quaeso?
THEOPROPIDES
552bDixi, inquam, ordine omnia.
TRANIO
553Etiam fatetur de hospite?
THEOPROPIDES
553bImmo pernegat.
TRANIO
554Negat ⟨scelestus?⟩
THEOPROPIDES
554b⟨Negitat in⟩quam.
TRANIO
554cCogita:
555⟨non confitetur?⟩
THEOPROPIDES
555bDicam si confessus sit.
556quid nunc faciundum censes?
TRANIO
556bEgon quid censeam?
557cape, obsecro hercle, cum eo una iudicem
558(sed eum videto ut capias, qui credat mihi):
559tam facile vinces quam pirum volpes comest.
DANISTA
560Sed Philolachetis servom eccum Tranium,
561qui mihi neque faenus neque sortem argenti danunt.
THEOPROPIDES
562Quo te agis?
USUREROvv. 532-535Nunca he visto un año peor para prestar dinero a interés que este que me ha tocado. Me paso el día en el foro, desde la mañana hasta la noche, y no consigo prestarle a nadie ni una moneda.
TRANIÓNvv. 536-547Ahora sí que estoy perdido del todo, por Pólux, y para siempre. Aquí está el usurero que nos prestó el dinero a interés, con el que se compró a la amiga y se cubrió lo que hizo falta para los gastos. El asunto queda al descubierto si no le salgo antes al paso, para que el viejo no se entere. Iré a su encuentro. Pero ¿por qué vuelve este tan pronto a casa? Me temo que se haya enterado de algo de este asunto. Me acercaré y le hablaré. ¡Ay, qué miedo tengo, desgraciado de mí! No hay nada más desgraciado que el ánimo de un hombre con mala conciencia, como me pasa a mí. Pero, sea como sea, seguiré enredando: así lo exige la situación. ¿De dónde vienes?
TEOPRÓPIDESv. 547He estado con el hombre a quien le había comprado esta casa.
TRANIÓNv. 548¿Le has dicho algo de lo que te conté?
TEOPRÓPIDESv. 549Por Hércules, se lo he dicho todo.
TRANIÓNvv. 549-550¡Ay, desgraciado de mí! Me temo que mis tretas se hayan ido a pique para siempre.
TEOPRÓPIDESv. 551¿Qué hablas tú contigo mismo?
TRANIÓNvv. 551-552Nada, de verdad. Pero dime, por favor: ¿se lo has dicho?
TEOPRÓPIDESv. 552Te digo que se lo he contado todo, punto por punto.
TRANIÓNv. 553¿Y confiesa lo del huésped?
TEOPRÓPIDESv. 553Al contrario, lo niega en redondo.
TRANIÓNv. 554¿Lo niega, el sinvergüenza?
TEOPRÓPIDESv. 554Lo niega una y otra vez, te digo.
TRANIÓNvv. 554-555Piénsalo bien: ¿no lo confiesa?
TEOPRÓPIDESvv. 555-556Te lo diría si lo hubiera confesado. ¿Qué crees que hay que hacer ahora?
TRANIÓNvv. 556-559¿Que qué creo yo? Por Hércules, te lo suplico, escoged juntos un juez (pero procura escoger uno que me crea a mí): ganarás tan fácilmente como una zorra se come una pera.
USUREROvv. 560-561Pero ahí está Tranión, el esclavo de Filolaques, de esos que no me pagan ni los intereses ni el capital.
TEOPRÓPIDESv. 562¿Adónde vas?
TRANIO
562bNec quoquam abeo. ne ego sum miser,
563scelestus, natus dis inimicis omnibus.
564iam illo praesente adibit. ne ego homo sum miser,
565ita et hinc et illinc mi exhibent negotium.
566sed occupabo adire.
DANISTA
566bHic ad me it, salvos sum,
567spes est de argento.
TRANIO
567bHilarus est: frustra est homo.
568salvere iubeo te, Misargyrides, bene.
DANISTA
569Salve et tu. quid de argentost?
TRANIO
569bAbi sis, belua.
570continuo adveniens pilum iniecisti mihi.
DANISTA
571Hic homo est inanis.
TRANIO
571bHic homo est certe hariolus.
DANISTA
572Quin tu istas mittis tricas?
TRANIO
572bQuin quid vis cedo.
DANISTA
573Vbi Philolaches est?
TRANIO
573bNumquam potuisti mihi
574magis opportunus adven⟨ire quam⟩ advenis.
DANISTA
575Quid est?
TRANIO
575bConcede huc.
DANISTA
575c⟨Quin mihi faenus red⟩ditur?
TRANIO
576Scio te bona esse voce, ne clama nimis.
DANISTA
577Ego hercle vero clamo.
TRANIO
577bAh, gere morem mihi.
DANISTA
578Quid tibi ego morem vis geram?
TRANIO
578bAbi quaeso hinc domum.
DANISTA
579Abeam?
TRANIO
579bRedito huc circiter meridie.
DANISTA
580Reddeturne igitur faenus?
TRANIO
580bReddeturne. abi.
DANISTA
581Quid ego huc recursem aut operam sumam aut conteram?
582quid si hic manebo potius ad meridie?
TRANIO
583Immo abi domum, verum hercle dico, abi modo.
584* * *
DANISTA
585Quin vos mihi faenus date. quid hic nugamini?
TRANIO
586Eu hercle, ne tu—abi modo, ausculta mihi.
DANISTA
587Iam hercle ego illum nominabo. * * *
TRANIO
587bEuge strenue.
588beatus vero es nunc, quom clamas.
TRANIÓNvv. 562-566A ningún sitio. ¡Ay, qué desgraciado soy, qué maldito, nacido con todos los dioses en contra! Ahora se acercará estando este delante. ¡Ay, qué desgraciado soy, que por aquí y por allá me buscan líos! Pero me adelantaré a acercarme yo.
USUREROvv. 566-567Viene hacia mí: estoy salvado, hay esperanzas de cobrar.
TRANIÓNvv. 567-568Está contento: el hombre se equivoca. Muy buenos días, Misargírides.
USUREROv. 569Buenos días también a ti. ¿Qué hay del dinero?
TRANIÓNvv. 569-570Lárgate, anda, bestia. Nada más llegar ya me arrojas la jabalina.
USUREROv. 571Este hombre está sin blanca.
TRANIÓNv. 571Este hombre es adivino, seguro.
USUREROv. 572¿Por qué no dejas esas pamplinas?
TRANIÓNv. 572Venga, di qué quieres.
USUREROv. 573¿Dónde está Filolaques?
TRANIÓNvv. 573-574Nunca habrías podido llegar en mejor momento que ahora.
USUREROv. 575¿Qué pasa?
TRANIÓNv. 575Ven aquí.
USUREROv. 575¿Por qué no me devuelven los intereses?
TRANIÓNv. 576Ya sé que tienes buena voz; no grites tanto.
USUREROv. 577Pues claro que grito, por Hércules.
TRANIÓNv. 577Ah, hazme caso.
USUREROv. 578¿En qué quieres que te haga caso?
TRANIÓNv. 578Vete de aquí a casa, por favor.
USUREROv. 579¿Que me vaya?
TRANIÓNv. 579Vuelve por aquí hacia el mediodía.
USUREROv. 580¿Y entonces se me devolverán los intereses?
TRANIÓNv. 580Se te devolverán. Vete.
USUREROvv. 581-582¿Para qué voy a volver aquí corriendo y gastar o malgastar mi esfuerzo? ¿Y si mejor me quedo aquí hasta el mediodía?
TRANIÓNvv. 583-584No, vete a casa; te digo la verdad, por Hércules: vete de una vez. […]
USUREROv. 585Dadme de una vez los intereses. ¿Qué tonterías estáis diciendo?
TRANIÓNv. 586¡Vaya, por Hércules, tú sí que…! Vete de una vez, hazme caso.
USUREROv. 587Ahora mismo, por Hércules, voy a llamarlo por su nombre. […]
TRANIÓNvv. 587-588¡Bravo, con energía! Qué feliz eres ahora, cuando gritas.
DANISTA
588bMeum peto.
589multos me hoc pacto iam dies frustramini.
590molestus si sum, reddite argentum: abiero.
591responsiones omnes hoc verbo eripis.
TRANIO
592Sortem accipe.
DANISTA
592bImmo faenus, id primum volo.
TRANIO
593Quid ais tu, omnium hominum taeterrime?
594venisti huc te extentatum? agas quod in manu est.
595non dat, non debet.
DANISTA
595bNon debet?
TRANIO
595cNe frit quidem
596ferre hinc potes. an metuis ne quo abeat foras
597urbe exulatum faenoris causa tui,
598quoi sortem accipere iam licet?
DANISTA
598bQuin non peto
599-600sortem: illuc primum, faenus, reddundum est mihi.
TRANIO
601Molestus ne sis. nemo dat, age quid lubet.
602tu solus, credo, faenore argentum datas.
DANISTA
603Cedo faenus, redde faenus, faenus reddite.
604daturin estis faenus actutum mihi?
605datur faenus mihi?
TRANIO
605bFaenus illic, faenus hic.
606nescit quidem nisi faenus fabularier.
607ultro te. neque ego taetriorem beluam
608vidisse me umquam quemquam quam te censeo.
DANISTA
609Non edepol tu nunc me istis verbis territas.
THEOPROPIDES
609a* * * calidum hoc est: etsi procul abest, urit male. * * *
610quod illuc est faenus, opsecro, quod illic petit?
TRANIO
611Pater eccum advenit peregre non multo prius
612illius, is tibi et faenus et sortem dabit,
613ne inconciliare quid nos porro postules.
614vide num moratur.
DANISTA
614bQuin feram, si quid datur.
THEOPROPIDES
615Quid ais tu?
TRANIO
615bQuid vis?
THEOPROPIDES
615cQuis illic est? quid illic petit?
616quid Philolachetem gnatum compellat ⟨meum⟩
617sic et praesenti tibi facit convicium?
618quid illi debetur?
USUREROvv. 588-591Pido lo mío. Ya hace muchos días que me engañáis de esta manera. Si os molesto, devolvedme el dinero y me iré. Con estas palabras te quedas sin respuesta alguna.
TRANIÓNv. 592Toma el capital.
USUREROv. 592No, los intereses: eso es lo primero que quiero.
TRANIÓNvv. 593-595¿Qué dices tú, el más repugnante de todos los hombres? ¿Has venido aquí a sacar pecho? Haz lo que esté en tu mano: no te paga, no te debe nada.
USUREROv. 595¿Que no me debe nada?
TRANIÓNvv. 595-598De aquí no podrás llevarte ni una pizca. ¿O es que temes que se vaya fuera de la ciudad, al destierro, por culpa de tus intereses, cuando ya puedes cobrar el capital?
USUREROvv. 598-600Pero si no reclamo el capital: lo primero que se me tiene que devolver es eso, los intereses.
TRANIÓNvv. 601-602No seas pesado. Nadie te va a pagar; haz lo que te dé la gana. Tú eres el único, supongo, que presta dinero a interés.
USUREROvv. 603-605Dame los intereses, devuélveme los intereses, devolvedme los intereses. ¿Me vais a dar los intereses ahora mismo? ¿Se me dan los intereses?
TRANIÓNvv. 605-608Intereses por aquí, intereses por allá. No sabe hablar más que de intereses. ¡Largo de aquí! Creo que en mi vida he visto una bestia más repugnante que tú.
USUREROv. 609Por Pólux, no me asustas ahora con esas palabras.
TEOPRÓPIDESvv. 609-610[…] Esto quema: aunque esté lejos, abrasa de mala manera. […] ¿Qué intereses son esos, por favor, que pide ese?
TRANIÓNvv. 611-614Mira, su padre ha llegado del extranjero hace poco; él te dará los intereses y el capital, para que no pretendas seguir metiéndonos en líos. Ya verás si tarda.
USUREROv. 614Pues me lo llevaré, si me dan algo.
TEOPRÓPIDESv. 615¿Qué dices tú?
TRANIÓNv. 615¿Qué quieres?
TEOPRÓPIDESvv. 615-618¿Quién es ese? ¿Qué pide? ¿Por qué interpela así a mi hijo Filolaques y te monta un escándalo en tu propia cara? ¿Qué se le debe?
TRANIO
618bObsecro hercle, ⟨illud⟩ iube
619obi⟨ci illi⟩ argentum ob os impurae beluae.
THEOPROPIDES
620Iubeam—?
TRANIO
620bIuben homini argento os verberarier?
DANISTA
621Perfacile ego ictus perpetior argenteos.
TRANIO
625Audin? videturne, obsecro hercle, idoneus,
626danista qui sit, genus quod improbissimum est.
THEOPROPIDES
627Non ego istuc curo qui sit ⟨quid sit⟩ unde sit:
628id volo mihi dici, id me scire expeto,
622quod illud argentum est?
TRANIO
622bEst—huic debet Philolaches
623paulum.
THEOPROPIDES
623bQuantillum?
TRANIO
623cQuasi—quadraginta minas;
624ne sane id multum censeas.
THEOPROPIDES
624bPaulum id quidem est.
629adeo etiam argenti faenus creditum audio.
TRANIO
630Quattuor quadraginta illi debentur minae,
631et sors et faenus.
DANISTA
631bTantumst, nihilo plus peto.
TRANIO
632Velim quidem hercle ut uno nummo plus petas.
633dic te daturum, ut abeat.
THEOPROPIDES
633bEgon dicam dare?
TRANIO
634Dic.
THEOPROPIDES
634bEgone?
TRANIO
634cTu ipsus. dic modo, ausculta mihi.
635promitte, age inquam: ego iubeo.
THEOPROPIDES
635bResponde mihi:
636quid eo est argento factum?
TRANIO
636bSalvom est.
THEOPROPIDES
636cSolvite
637vosmet igitur, si salvomst.
TRANIO
637bAedis filius
638tuos emit.
THEOPROPIDES
638bAedis?
TRANIO
638cAedis.
THEOPROPIDES
638dEuge, Philolaches
639patrissat: iam homo in mercatura vortitur.
640ain tu, aedis?
TRANIO
640bAedis inquam. sed scin quoius modi?
TRANIÓNvv. 618-619Por Hércules, te lo suplico, manda que le tiren el dinero a la cara a esa bestia inmunda.
TEOPRÓPIDESv. 620¿Que mande…?
TRANIÓNv. 620¿Mandas que le den a ese tipo en la cara con el dinero?
USUREROv. 621Yo aguanto de maravilla los golpes de plata.
TRANIÓNvv. 625-626¿Lo oyes? ¿No te parece, por Hércules, que sirve para usurero, que es la ralea más malvada que existe?
TEOPRÓPIDESvv. 627-628, 622A mí no me importa quién es, qué es ni de dónde es: quiero que se me diga esto, esto es lo que deseo saber: ¿qué dinero es ese?
TRANIÓNvv. 622-623Es… Filolaques le debe un poco.
TEOPRÓPIDESv. 623¿Cuánto, ese poquito?
TRANIÓNvv. 623-624Unas… cuarenta minas; no vayas a pensar que es mucho.
TEOPRÓPIDESvv. 624, 629Poco es, desde luego. Además, oigo que hay también intereses del dinero prestado.
TRANIÓNvv. 630-631Se le deben cuarenta y cuatro minas, entre capital e intereses.
USUREROv. 631Eso es; no pido nada más.
TRANIÓNvv. 632-633Por Hércules, ya me gustaría que pidieras una sola moneda más. Di que se las vas a dar, para que se vaya.
TEOPRÓPIDESv. 633¿Que diga yo que se las doy?
TRANIÓNv. 634Dilo.
TEOPRÓPIDESv. 634¿Yo?
TRANIÓNvv. 634-635Tú mismo. Dilo de una vez, hazme caso. Prométeselo, venga, te digo: te lo ordeno yo.
TEOPRÓPIDESvv. 635-636Contéstame: ¿qué se ha hecho con ese dinero?
TRANIÓNv. 636Está a salvo.
TEOPRÓPIDESvv. 636-637Pues pagadlo vosotros mismos, si está a salvo.
TRANIÓNvv. 637-638Tu hijo ha comprado una casa.
TEOPRÓPIDESv. 638¿Una casa?
TRANIÓNv. 638Una casa.
TEOPRÓPIDESvv. 638-640¡Bravo! Filolaques sale a su padre: ya se mete en negocios. ¿Una casa, dices?
TRANIÓNv. 640Una casa, te digo. Pero ¿sabes de qué clase?
THEOPROPIDES
641Qui scire possum?
TRANIO
641bVah.
THEOPROPIDES
641cQuid est?
TRANIO
641dNe me roga.
THEOPROPIDES
642Nam quid ita?
TRANIO
642bSpeculo claras, candorem merum.
THEOPROPIDES
643Bene hercle factum. quid, eas quanti destinat?
TRANIO
644Talentis magnis totidem quot ego et tu sumus.
645sed arraboni has dedit quadraginta minas;
646hinc sumpsit quas ei dedimus. satin intellegis?
647nam postquam haec aedes ita erant, ut dixi tibi,
648continuo est alias aedis mercatus sibi.
THEOPROPIDES
649-651Bene hercle factum.
DANISTA
649-651bHeus, iam adpetit meridie.
TRANIO
652Absolve hunc quaeso, vomitu ne hic nos enecet.
THEOPROPIDES
653Adulescens, mecum rem habe.
DANISTA
653bNempe aps te petam?
THEOPROPIDES
654Petito cras.
DANISTA
654bAbeo: sat habeo, si cras fero.—
TRANIO
655Malum quod isti di deaeque omnes duint,
656ita mea consilia perturbat paenissime.
657nullum edepol hodie genus est hominum taetrius
658nec minus bono cum iure, quam danisticum.
THEOPROPIDES
659Qua in regione istas aedis emit filius?
TRANIO
660Ecce autem perii.
THEOPROPIDES
660bDicisne hoc quod te rogo?
TRANIO
661Dicam. sed nomen domini quaero quid siet.
THEOPROPIDES
662Age comminiscere ergo.
TRANIO
662bQuid ego nunc agam,
663nisi ut in vicinum hunc proximum * * * ,
664eas emisse aedis huius dicam filium?
665calidum hercle esse audivi optimum mendacium.
666quidquid dei dicunt, id decretumst dicere.
THEOPROPIDES
667Quid igitur? iam commentu's?
TRANIO
667bDi istum perduint—
668(immo istunc potius) de vicino hoc proximo
669-670tuos emit aedis filius.
THEOPROPIDES
669-670bBonan fide?
TEOPRÓPIDESv. 641¿Cómo voy a saberlo?
TRANIÓNv. 641¡Uf!
TEOPRÓPIDESv. 641¿Qué pasa?
TRANIÓNv. 641No me preguntes.
TEOPRÓPIDESv. 642Pero ¿por qué?
TRANIÓNv. 642Reluciente como un espejo, de una blancura pura.
TEOPRÓPIDESv. 643Bien hecho, por Hércules. Y bien, ¿por cuánto la tiene apalabrada?
TRANIÓNvv. 644-648Por tantos talentos grandes como somos tú y yo. Pero ha dado como señal estas cuarenta minas: se las pidió a este hombre de aquí, y nosotros se las dimos al vendedor. ¿Lo entiendes bien? Porque, como esta casa estaba como te he dicho, enseguida se ha comprado otra para él.
TEOPRÓPIDESvv. 649-651Bien hecho, por Hércules.
USUREROvv. 649-651¡Eh, que ya se acerca el mediodía!
TRANIÓNv. 652Despáchalo, por favor, no vaya a matarnos aquí con su vomitona.
TEOPRÓPIDESv. 653Joven, entiéndete conmigo.
USUREROv. 653¿O sea, que te lo reclamo a ti?
TEOPRÓPIDESv. 654Reclámamelo mañana.
USUREROv. 654Me voy: me doy por satisfecho si mañana cobro.
TRANIÓNvv. 655-658¡Que todos los dioses y diosas le den su merecido a ese, así me desbarata los planes, casi por completo! Por Pólux, no hay hoy en día ralea de hombres más repugnante ni con menos derecho que la de los usureros.
TEOPRÓPIDESv. 659¿En qué barrio compró mi hijo esa casa?
TRANIÓNv. 660¡Vaya, ahora sí que estoy perdido!
TEOPRÓPIDESv. 660¿Me dices lo que te pregunto?
TRANIÓNv. 661Te lo diré. Pero estoy intentando recordar cómo se llama el dueño.
TEOPRÓPIDESv. 662Pues venga, discurre.
TRANIÓNvv. 662-666¿Qué hago ahora, sino […] a este vecino de aquí al lado, y decir que el hijo del viejo le compró a él la casa? Por Hércules, he oído decir que la mejor mentira es la que se sirve caliente. Lo que me dicten los dioses, eso he decidido decir.
TEOPRÓPIDESv. 667¿Y bien? ¿Ya lo has discurrido?
TRANIÓNvv. 667-670¡Que los dioses acaben con ese…! (no, mejor con este otro). A este vecino de aquí al lado le compró tu hijo la casa.
TEOPRÓPIDESvv. 669-670¿De buena fe?
TRANIO
671Siquidem tu argentum reddituru's, tum bona,
672si redditurus non es, non emit bona.
673non in loco emit perbono?
THEOPROPIDES
673bImmo in optumo.
674cupio hercle inspicere hasce aedis. pultadum fores
675atque evoca aliquem intus ad te, Tranio.
TRANIO
676Ecce autem perii. nunc quid dicam nescio.
677iterum iam ad unum saxum me fluctus ferunt.
678quid nunc? non hercle quid nunc faciam reperio:
679manufesto teneor.
THEOPROPIDES
679bEvocadum aliquem ocius,
680roga circumducat.
TRANIO
680bHeus tu, at hic sunt mulieres:
681videndumst primum, utrum eae velintne an non velint.
THEOPROPIDES
682Bonum aequomque oras. i, percontare et roga.
683ego hic tantisper, dum exis, te opperiar foris.
TRANIO
684Di te deaeque omnes funditus perdant, senex,
685ita mea consilia undique oppugnas male.
686euge, optume eccum aedium dominus foras
687Simo progreditur intus. huc concessero,
688dum mihi senatum consili in cor convoco.
689igitur tum accedam hunc, quando quid agam invenero.
TRANIÓNvv. 671-673Si tú vas a devolver el dinero, de buena fe; si no lo vas a devolver, no la compró de buena fe. ¿No la compró en un sitio buenísimo?
TEOPRÓPIDESvv. 673-675Más aún: en el mejor. Por Hércules, tengo ganas de ver esa casa. Llama a la puerta, Tranión, y haz salir a alguien de dentro.
TRANIÓNvv. 676-679¡Vaya, ahora sí que estoy perdido! Ahora no sé qué decir. Otra vez las olas me arrastran contra el mismo escollo. ¿Y ahora qué? Por Hércules, no se me ocurre qué hacer ahora: me han pillado con las manos en la masa.
TEOPRÓPIDESvv. 679-680Haz salir a alguien, rápido; pídele que nos enseñe la casa.
TRANIÓNvv. 680-681Eh, oye, que aquí hay mujeres: primero hay que ver si quieren o no quieren.
TEOPRÓPIDESvv. 682-683Lo que pides es bueno y justo. Ve, infórmate y pregunta. Yo te esperaré aquí fuera mientras tanto, hasta que salgas.
TRANIÓNvv. 684-689¡Que todos los dioses y diosas acaben contigo de raíz, viejo, de tan mala manera atacas mis planes por todas partes! ¡Bravo, estupendo! Mira, el dueño de la casa, Simón, sale de dentro. Me retiraré aquí mientras convoco en mi corazón el senado de mis ideas. Luego me acercaré a él, cuando haya encontrado qué hacer.
Escena 2 (vv. 690-857b)
SIMO
690Melius anno hoc mihi non fuit domi,
691nec quod una esca me iuverit magis.
692prandium uxor mihi perbonum dedit,
693nunc dormitum iubet me ire: minime.
694non mihi forte visum ilico fuit,
695melius quom prandium quam solet dedit:
696voluit in cubiculum abducere me anus.
697non bonust somnus de prandio. apage.
698clanculum ex aedibus me edidi foras.
699tota turget mihi uxor, scio, domi.
TRANIO
700Res parata est mala in vesperum huic seni.
701nam et cenandum et cubandumst ei male.
SIMO
702Quom magis cogito cum meo animo:
703si quis dotatam uxorem atque anum habet,
704neminem sollicitat sopor: ibi omnibus
705ire dormitum odio est veluti nunc mihi
706exsequi certa res est, ut abeam
707potius hinc ad forum quam domi cubem.
708atque pol nescio, ut moribus sient
709vostrae: haec sat scio quam me habeat male.
709a* * *
710peius posthac fore quam fuit mihi.
TRANIO
711Abitus tuos tibi, senex, fecerit male:
712nihil erit, quod deorum ullum accusites;
713te ipse iure optimo merito incuses licet.
714tempus nunc est senem hunc adloqui mihi.
715hoc habet. repperi qui senem ducerem,
716quo dolo a me dolorem procul pellerem.
717accedam. di te ament plurimum, Simo.
SIMO
718Salvos sis, Tranio.
TRANIO
718bUt vales?
SIMO
718cNon male.
719quid agis?
TRANIO
719bHominem optumum teneo.
SIMO
719cAmice facis,
720quom me laudas.
TRANIO
720bDecet.
SIMO
720cCerte. quin m⟨utuomst⟩:
721hercle ted hau bonum teneo servom ⟨manu⟩.
THEOPROPIDES
721a[Heia, mastigia, ad me redi.]
SIMÓNvv. 690-699En todo este año no lo he pasado mejor en casa, ni ninguna comida me ha sentado mejor. Mi mujer me ha dado un almuerzo buenísimo y ahora me manda a dormir: ¡ni hablar! Enseguida me di cuenta de que no era por casualidad que me diera un almuerzo mejor que de costumbre: la vieja quería llevarme al dormitorio. Después del almuerzo no es bueno dormir. ¡Quita allá! Me he escabullido de casa a escondidas. Ya sé que mi mujer está en casa hinchada de rabia.
TRANIÓNvv. 700-701A este viejo le espera una mala noche: le va a tocar cenar mal y acostarse mal.
SIMÓNvv. 702-710Cuanto más lo pienso para mis adentros: si uno tiene una mujer con dote y además vieja, a nadie le tienta el sueño; entonces a todos les repugna ir a dormir, como ahora a mí. Estoy decidido a hacerlo: irme de aquí al foro antes que acostarme en casa. Y, por Pólux, no sé qué tal serán de carácter las vuestras; esta, bien sé lo mal que me trata. […] que en adelante me irá peor de lo que me ha ido.
TRANIÓNvv. 711-717Tu escapada, viejo, te va a salir cara: no tendrás motivo para acusar a ninguno de los dioses; con todo derecho y bien merecido podrás culparte a ti mismo. Ahora es el momento de hablar con este viejo. ¡Ya lo tengo! He encontrado cómo engañar al viejo, con qué engaño alejar de mí el daño. Me acercaré. Que los dioses te colmen de favores, Simón.
SIMÓNv. 718Hola, Tranión.
TRANIÓNv. 718¿Qué tal estás?
SIMÓNvv. 718-719No me va mal. ¿Y tú qué haces?
TRANIÓNv. 719Aquí estoy, estrechando la mano de un hombre estupendo.
SIMÓNvv. 719-720Eres muy amable al elogiarme.
TRANIÓNv. 720Es lo que corresponde.
SIMÓNvv. 720-721Desde luego. Es más, es mutuo: por Hércules, yo tengo cogido de la mano a un esclavo que no vale nada.
TEOPRÓPIDESv. 721[¡Eh, carne de látigo, vuelve aquí!]
TRANIO
721ab[Iam isti ero.]
SIMO
722quid nunc? quam mox?
TRANIO
722bQuid est?
SIMO
722cQuod solet fieri hic
723intus.
TRANIO
723bQuid id est?
SIMO
723cScis iam quid loquar. sic decet.
724* * * morem geras.
725vita quam sit brevis, * * * simul cogita.
TRANIO
726* * * quid * * * ehem,
727vix tandem percepi super his rebus nostris te loqui.
SIMO
728musice hercle agitis aetatem, ita ut vos decet,
729-730vino et victu probo, piscatu electili
731vitam colitis. †
TRANIO
731bImmo vita antehac erat:
732nunc nobis omnia haec exciderunt ⟨simul⟩.
SIMO
733Quidum?
TRANIO
733bIta oppido occidimus omnes, Simo.
SIMO
734Non taces? prospere vobis cuncta usque adhuc
735processerunt.
TRANIO
735bIta ut dicis facta hau nego.
736nos profecto probe ut voluimus viximus.
737sed, Simo, ita nunc ventus navem ⟨nostram⟩ deseruit.
SIMO
737bQuid est?
738quo modo?
TRANIO
738bPessimo.
SIMO
738cQuaene subducta erat
739tuto in terra?
TRANIO
739bEi.
SIMO
739cQuid est?
TRANIO
739dMe miserum, occidi.
SIMO
740Qui?
TRANIO
740bQuia venit navis, nostrae navi quae frangat † ratem.
SIMO
741Vellem ut tu velles, Tranio. sed quid est negoti?
TRANIO
741bEloquar.
742erus peregre venit.
SIMO
742bTunc ⟨tibi⟩ * * * portenditur,
743inde ferriterium, postea crux.
TRANIO
743b⟨Per tua te g⟩enua obsecro,
744-745ne indicium ero facias meo.
TRANIÓNv. 721[Enseguida estoy ahí.]
SIMÓNv. 722¿Y ahora qué? ¿Para cuándo?
TRANIÓNv. 722¿Qué pasa?
SIMÓNvv. 722-723Lo que suele pasar aquí dentro.
TRANIÓNv. 723¿Y qué es eso?
SIMÓNvv. 723-725Ya sabes de qué hablo. Así está bien. […] date el gusto. Lo breve que es la vida, […] piénsalo a la vez.
TRANIÓNvv. 726-727[…] ¿qué […]? ¡Ah, ya! Por fin, a duras penas, me doy cuenta de que hablas de nuestros asuntos.
SIMÓNvv. 728-731Por Hércules, os dais la gran vida, como os corresponde: con buen vino y buena mesa, con pescado escogido, disfrutáis de la vida…
TRANIÓNvv. 731-732Eso era vida antes; ahora todo esto se nos ha venido abajo de golpe.
SIMÓNv. 733¿Cómo es eso?
TRANIÓNv. 733Estamos todos perdidos sin remedio, Simón.
SIMÓNvv. 734-735¿Quieres callarte? Hasta ahora todo os ha ido viento en popa.
TRANIÓNvv. 735-737No niego que haya sido como dices. Nosotros, desde luego, hemos vivido bien, como quisimos. Pero ahora, Simón, el viento ha abandonado nuestra nave.
SIMÓNvv. 737-738¿Qué pasa? ¿Cómo?
TRANIÓNv. 738Del peor modo.
SIMÓNvv. 738-739¿Pero no estaba varada a salvo en tierra?
TRANIÓNv. 739¡Ay!
SIMÓNv. 739¿Qué pasa?
TRANIÓNv. 739¡Pobre de mí, estoy perdido!
SIMÓNv. 740¿Por qué?
TRANIÓNv. 740Porque ha llegado una nave que va a hacer pedazos el casco de la nuestra.
SIMÓNv. 741Ojalá todo te saliera como quieres, Tranión. Pero ¿de qué se trata?
TRANIÓNvv. 741-742Te lo contaré. Mi amo ha vuelto del extranjero.
SIMÓNvv. 742-743Entonces se te anuncia […], luego los grilletes y después la cruz.
TRANIÓNvv. 743-745Te lo suplico por tus rodillas: no me delates a mi amo.
SIMO
744-745bE me, ne quid metuas, nil sciet.
TRANIO
746Patrone, salve.
SIMO
746bNil moror mi istius modi clientis.
TRANIO
747Nunc hoc quod ad te noster me misit senex—
SIMO
748Hoc mihi responde primum, quod ego te rogo:
749iam de istis rebus voster quid sensit senex?
TRANIO
750Nil quicquam.
SIMO
750bNumquid increpavit filium?
TRANIO
751Tam liquidust quam liquida esse tempestas solet * * *
752nunc te hoc orare iussit opere maximo,
753ut sibi liceret inspicere hasce aedis tuas.
SIMO
754Non sunt venales.
TRANIO
754bScio equidem istuc. sed senex
755gynaeceum aedificare volt hic in suis
756et balineas et ambulacrum et porticum.
SIMO
757Quid ergo somniavit?
TRANIO
757bEgo dicam tibi.
758dare volt uxorem filio quantum potest,
759ad eam rem facere volt novom gynaeceum.
760nam sibi laudavisse hasce ait architectonem
761nescio quem exaedificatas insanum bene;
762nunc hinc exemplum capere volt, nisi tu nevis.
763nam ille eo maiore hinc opere ex te exemplum petit,
764quia isti umbram aestate tibi esse audivit perbonam
765sub sicco lumine usque perpetuom diem.
SIMO
766Immo edepol vero, quom usquequaque umbra est, tamen
767sol semper hic est usque a mani ad vesperum:
768quasi flagitator astat usque ad ostium,
769nec mi umbra hic usquamst, nisi si in puteo quaepiamst.
TRANIO
770Quid, Sarsinatis ecqua est, si Vmbram non habes?
SIMO
771Molestus ne sis. haec sunt sicut praedico.
TRANIO
772At tamen inspicere volt.
SIMO
772bInspiciat, si lubet;
773si quid erit quod illi placeat, de exemplo meo
774ipse aedificato.
TRANIO
774bEon, voco huc hominem?
SIMO
774cI, voca.
SIMÓNvv. 744-745No temas: por mí no sabrá nada.
TRANIÓNv. 746¡Salud, patrono!
SIMÓNv. 746No quiero clientes de esa calaña.
TRANIÓNv. 747Ahora, a lo que nuestro viejo me ha mandado a verte…
SIMÓNvv. 748-749Respóndeme primero a lo que te pregunto: ¿qué ha notado ya vuestro viejo de esos asuntos?
TRANIÓNv. 750Nada de nada.
SIMÓNv. 750¿No ha reñido a su hijo?
TRANIÓNvv. 751-753Está tan sereno como suele estar un cielo despejado […]. Ahora me ha mandado pedirte con el mayor empeño que le permitas ver por dentro esta casa tuya.
SIMÓNv. 754No está en venta.
TRANIÓNvv. 754-756Ya lo sé. Pero el viejo quiere construir aquí, en la suya, un gineceo, y baños, y un paseo y un pórtico.
SIMÓNv. 757¿Y qué es lo que ha soñado?
TRANIÓNvv. 757-765Yo te lo diré. Quiere casar a su hijo cuanto antes, y para eso quiere hacer un gineceo nuevo. Porque dice que un arquitecto, no sé quién, le ha elogiado esta casa por estar construida de maravilla; ahora quiere tomarla como modelo, si tú no te opones. Y si tiene tanto interés en tomar de ti el modelo, es porque ha oído que ahí tienes en verano una sombra estupenda, a pleno sol, durante todo el día.
SIMÓNvv. 766-769Al contrario, por Pólux: cuando por todas partes hay sombra, aquí, en cambio, siempre da el sol, desde la mañana hasta la noche; se planta sin parar ante la puerta como un acreedor, y aquí no tengo sombra en ningún sitio, salvo, si acaso, alguna en el pozo.
TRANIÓNv. 770¿Y qué? Si no tienes umbría, ¿no tendrás al menos alguna de Sarsina?
SIMÓNv. 771No me fastidies. Las cosas son como te digo.
TRANIÓNv. 772Pero aun así quiere verla.
SIMÓNvv. 772-774Que la vea, si le apetece; si hay algo que le guste, que construya él siguiendo mi modelo.
TRANIÓNv. 774¿Lo llamo entonces para que venga?
SIMÓNv. 774Ve, llámalo.
TRANIO
775Alexandrum magnum atque Agathoclem aiunt maximas
776duo res gessisse: quid mihi fiet tertio,
777qui solus facio facinora immortalia?
778vehit hic clitellas, vehit hic autem alter senex.
779novicium mihi quaestum institui non malum:
780nam muliones mulos clitellarios
781habent, at ego habeo homines clitellarios.
782magni sunt oneris: quidquid imponas vehunt.
783nunc hunc hau scio an conloquar. congrediar.
784heus Theopropides.
THEOPROPIDES
784bHem quis hic nominat me?
TRANIO
785Ero servos multis modis fidus.
THEOPROPIDES
785bUnde is?
TRANIO
786Quod me miseras, adfero omne impetratum.
THEOPROPIDES
787Quid illic, opsecro, tam diu destitisti?
TRANIO
788Seni non erat otium, id sum opperitus.
THEOPROPIDES
789Antiquom optines hoc tuom, tardus ut sis.
TRANIO
790Heus tu, si voles verbum hoc cogitare,
791simul flare sorbereque haud factu facilest.
792ego hic esse et illic simitu hau potui.
THEOPROPIDES
793Quid nunc?
TRANIO
793bVise, specta tuo usque arbitratu.
THEOPROPIDES
794Age ⟨i⟩, duce me.
TRANIO
794bNum moror?
THEOPROPIDES
794cSupsequor te.
TRANIO
795Senex ipsus te ante ostium eccum opperitur.
796sed ut maestus est se hasce ⟨aedis⟩ vendidisse.
THEOPROPIDES
797Quid tandem?
TRANIO
797bOrat ut suadeam Philolacheti,
798ut istas remittat sibi.
THEOPROPIDES
798bHaud opinor.
799sibi quisque ruri metit. si male emptae
800forent, nobis istas redhibere haud liceret.
801lucri quidquid est, id domum trahere oportet.
802misericordias * * * hominem oportet.
TRANIO
803Morare hercle * * * facis. subsequere.
THEOPROPIDES
803bFiat.
804do tibi ego operam.
TRANIO
804bSenex illic est. em, tibi adduxi hominem.
SIMO
805Salvom te advenisse peregre gaudeo, Theopropides.
TRANIÓNvv. 775-784Dicen que Alejandro Magno y Agatocles llevaron a cabo dos grandísimas hazañas: ¿qué me corresponderá a mí, el tercero, que yo solo realizo hazañas inmortales? Este viejo lleva albarda, y este otro viejo también la lleva. Me he montado un negocio nuevo nada malo: los arrieros tienen mulos de carga, pero yo tengo hombres de carga. Aguantan mucho peso: cargan con todo lo que les eches encima. Ahora creo que voy a hablar con este. Me acercaré. ¡Eh, Teoprópides!
TEOPRÓPIDESv. 784¡Eh! ¿Quién me llama?
TRANIÓNv. 785Un esclavo fiel a su amo de mil maneras.
TEOPRÓPIDESv. 785¿De dónde vienes?
TRANIÓNv. 786Lo que me encargaste te lo traigo conseguido del todo.
TEOPRÓPIDESv. 787Dime, ¿por qué te has entretenido allí tanto tiempo?
TRANIÓNv. 788El viejo no estaba libre; lo he estado esperando.
TEOPRÓPIDESv. 789Sigues con esa vieja costumbre tuya de ser lento.
TRANIÓNvv. 790-792Oye tú, si te paras a pensar en el refrán: soplar y sorber no puede ser. Yo no podía estar aquí y allí al mismo tiempo.
TEOPRÓPIDESv. 793¿Y ahora qué?
TRANIÓNv. 793Ve a verla, examínala a tu entero gusto.
TEOPRÓPIDESv. 794Vamos, ve delante, guíame.
TRANIÓNv. 794¿Acaso te hago esperar?
TEOPRÓPIDESv. 794Te sigo.
TRANIÓNvv. 795-796Mira, ahí está el viejo en persona esperándote delante de la puerta. Pero ¡qué triste está por haber vendido esta casa!
TEOPRÓPIDESv. 797¿Y qué pasa?
TRANIÓNvv. 797-798Me pide que convenza a Filólaques para que se la devuelva.
TEOPRÓPIDESvv. 798-802No lo creo. Cada cual siega para sí en su campo. Si hubiera sido una mala compra, no se nos permitiría devolverla. Cualquier ganancia que haya, hay que llevársela a casa. Las compasiones […], un hombre tiene que dejarlas.
TRANIÓNv. 803Por Hércules, nos estás retrasando […]. Sígueme.
TEOPRÓPIDESvv. 803-804Sea. Estoy a tu disposición.
TRANIÓNv. 804Ahí está el viejo. Mira, te he traído a nuestro hombre.
SIMÓNv. 805Me alegro de que hayas vuelto sano y salvo del extranjero, Teoprópides.
THEOPROPIDES
806Dei te ament.
SIMO
806bInspicere te aedis has velle aiebat mihi.
THEOPROPIDES
807Nisi tibi est incommodum.
SIMO
807bImmo commodum. i intro atque inspice.
THEOPROPIDES
808At enim mulieres—
SIMO
808bCave tu ullam flocci faxis mulierem.
809qua libet perambula aedis oppido tamquam tuas.
THEOPROPIDES
810Tamquam?
TRANIO
810bAh, cave tu illi obiectes nunc in aegritudine,
811te has emisse. non tu vides hunc, voltu uti tristi est senex?
THEOPROPIDES
812Video.
TRANIO
812bErgo inridere ne videare et gestire admodum;
813noli facere mentionem te ⟨has⟩ emisse.
THEOPROPIDES
813bIntellego,
814et bene monitum duco, atque esse existumo humani ingeni.
815quid nunc?
SIMO
815bQuin tu is intro, atque otiose perspecta ut lubet.
THEOPROPIDES
816Bene benigneque arbitror te facere.
SIMO
816-bFactum edepol volo.
816a[vin qui perductet?]
THEOPROPIDES
816ab[Apage istum perductorem, non placet.]
816b[quidquid est, errabo potius quam perductet quispiam.]
TRANIO
817Viden vestibulum ante aedis hoc et ambulacrum cuius modi?
THEOPROPIDES
818Luculentum edepol profecto.
TRANIO
818bAge specta postes cuius modi,
819quanta firmitate facti et quanta crassitudine.
THEOPROPIDES
820Non videor vidisse postis pulchriores.
SIMO
820bPol mihi
821eo pretio empti fuerant olim.
TRANIO
821bAudin fuerant dicere?
822vix videtur continere lacrimas.
THEOPROPIDES
822bQuanti hosce emeras?
SIMO
823Tris minas pro istis duobus praeter vecturam dedi.
THEOPROPIDES
824Hercle qui multo improbiores sunt quam a primo credidi.
TRANIO
825Quapropter?
THEOPROPIDES
825bQuia edepol ambo ab infimo tarmes secat.
TRANIO
826Intempestivos excisos credo, id eis vitium nocet.
827atque etiam nunc satis boni sunt, si sunt inducti pice;
828non enim haec pultiphagus opifex opera fecit barbarus.
829viden coagmenta in foribus?
TEOPRÓPIDESv. 806Que los dioses te bendigan.
SIMÓNv. 806Este me decía que querías ver esta casa por dentro.
TEOPRÓPIDESv. 807Si no te causa molestia.
SIMÓNv. 807Al contrario, ninguna. Entra y mírala.
TEOPRÓPIDESv. 808Pero es que las mujeres…
SIMÓNvv. 808-809Que no te importe un bledo ninguna mujer. Recorre la casa por donde quieras, igual que si fuera tuya.
TEOPRÓPIDESv. 810¿«Igual que si fuera»?
TRANIÓNvv. 810-811¡Ah, cuidado con echarle en cara ahora, en su pena, que tú la has comprado! ¿No ves la cara de tristeza que tiene el viejo?
TEOPRÓPIDESv. 812La veo.
TRANIÓNvv. 812-813Pues, para que no parezca que te burlas y que te regodeas demasiado, no menciones que la has comprado.
TEOPRÓPIDESvv. 813-815Entiendo, y lo tengo por un buen consejo, y creo que es propio de una persona con humanidad. ¿Y ahora qué?
SIMÓNv. 815Entra de una vez y examínalo todo con calma, como quieras.
TEOPRÓPIDESv. 816Creo que te portas muy bien y con generosidad.
SIMÓNv. 816Por Pólux, eso pretendo. [¿Quieres que alguien te acompañe?]
TEOPRÓPIDESv. 816[¡Fuera ese guía, no me gusta! Pase lo que pase, prefiero perderme a que me lleve nadie.]
TRANIÓNv. 817¿Ves este vestíbulo delante de la casa y el paseo, qué bonitos son?
TEOPRÓPIDESv. 818Espléndido, por Pólux, de verdad.
TRANIÓNvv. 818-819Vamos, mira las jambas, qué tales son, con qué solidez están hechas y qué gruesas.
TEOPRÓPIDESv. 820Me parece que no he visto jambas más hermosas.
SIMÓNvv. 820-821Por Pólux, a mí en su día me habían costado lo suyo.
TRANIÓNvv. 821-822¿Oyes que dice «habían costado»? Parece que apenas puede contener las lágrimas.
TEOPRÓPIDESv. 822¿Cuánto pagaste por ellas?
SIMÓNv. 823Tres minas di por estas dos, aparte del transporte.
TEOPRÓPIDESv. 824Por Hércules, son mucho peores de lo que creí al principio.
TRANIÓNv. 825¿Por qué?
TEOPRÓPIDESv. 825Porque, por Pólux, la carcoma las está royendo a las dos desde abajo.
TRANIÓNvv. 826-829Creo que las cortaron fuera de temporada; ese defecto es lo que les perjudica. Y aun así todavía son bastante buenas, si se les da una capa de pez; porque esta obra no la ha hecho ningún artesano bárbaro comegachas. ¿Ves las junturas de la puerta?
THEOPROPIDES
829bVideo.
TRANIO
829cSpecta, quam arte dormiunt.
THEOPROPIDES
830Dormiunt?
TRANIO
830bIllud quidem, ut conivent, volui dicere.
831satin habes?
THEOPROPIDES
831bVt quidquid magis contemplo, tanto magis placet.
TRANIO
832Viden pictum, ubi ludificat cornix una volturios duos?
THEOPROPIDES
833Non edepol video.
TRANIO
833bAt ego video. nam inter volturios duos
834cornix astat, ea volturios duo vicissim vellicat.
835quaeso huc ad me specta, cornicem ut conspicere possies.
836iam vides?
THEOPROPIDES
836bProfecto nullam equidem illic cornicem intuor.
TRANIO
837At tu isto ad vos optuere, quoniam cornicem nequis
838conspicari, si volturios forte possis contui.
THEOPROPIDES
839Omnino, ut te absolvam, nullam pictam conspicio hic avem.
TRANIO
840Age, iam mitto, ignosco: aetate non quis optuerier.
THEOPROPIDES
841Haec, quae possum, ea mihi profecto cuncta vehementer placent.
SIMO
842Latius demum est operae pretium ivisse.
THEOPROPIDES
842bRecte edepol mones.
SIMO
843Eho istum, puere, circumduce hasce aedis et conclavia.
844nam egomet ductarem, nisi mi esset apud forum negotium.
THEOPROPIDES
845Apage istum a me perductorem, nil moror ductarier.
846quidquid est, errabo potius quam perductet quispiam.
SIMO
847Aedis dico.
THEOPROPIDES
847bErgo intro eo igitur sine perductore.
SIMO
847cIlicet.
THEOPROPIDES
848Ibo intro igitur.
TRANIO
848bMane sis videam, ne canis—
THEOPROPIDES
848cAgedum vide.
TRANIO
849-850St! abi, canis. st! abin dierecta? abin hinc in malam crucem?
851at etiam restas? st! abi istinc.
SIMO
851bNil pericli est, age ⟨modo⟩.
852tam placidast, quam feta quaevis. ire intro audacter licet.
853eo ego hinc ad forum.—
THEOPROPIDES
853bFecisti commode, bene ambula.
854Tranio, age, canem istam a foribus ⟨aliquis⟩ abducat face,
855etsi non metuenda est.
TRANIO
855bQuin tu illam aspice ut placide accubat;
856nisi molestum vis videri te atque ignavom.
TEOPRÓPIDESv. 829Las veo.
TRANIÓNv. 829Mira qué apretadas duermen.
TEOPRÓPIDESv. 830¿Duermen?
TRANIÓNvv. 830-831Bueno, quería decir que tienen los ojos cerrados. ¿Tienes bastante?
TEOPRÓPIDESv. 831Cuanto más lo miro todo, más me gusta.
TRANIÓNv. 832¿Ves la pintura en la que una corneja se burla de dos buitres?
TEOPRÓPIDESv. 833Por Pólux, no la veo.
TRANIÓNvv. 833-836Pues yo sí la veo. Entre los dos buitres está la corneja; y les va dando picotazos a los dos buitres, primero a uno y luego al otro. Por favor, mira hacia aquí, hacia mí, para que puedas ver la corneja. ¿La ves ya?
TEOPRÓPIDESv. 836Desde luego, yo allí no distingo ninguna corneja.
TRANIÓNvv. 837-838Pues mira hacia ahí, hacia vosotros, ya que no logras ver la corneja, por si acaso puedes distinguir los buitres.
TEOPRÓPIDESv. 839En una palabra, para acabar contigo: aquí no veo ningún pájaro pintado.
TRANIÓNv. 840Vale, ya lo dejo, te perdono: por la edad ya no ves bien.
TEOPRÓPIDESv. 841Lo que sí puedo ver, todo eso me gusta muchísimo, de verdad.
SIMÓNv. 842Vale la pena ir más adentro.
TEOPRÓPIDESv. 842Por Pólux, tienes razón.
SIMÓNvv. 843-844¡Eh, muchacho, enséñale a este la casa y las habitaciones! Yo mismo lo acompañaría si no tuviera un asunto en el foro.
TEOPRÓPIDESvv. 845-846¡Quítame de encima a ese guía, no quiero que me lleven de la mano! Pase lo que pase, prefiero perderme a que me lleve nadie.
SIMÓNv. 847Me refiero a la casa.
TEOPRÓPIDESv. 847Entonces entro sin guía.
SIMÓNv. 847Adelante.
TEOPRÓPIDESv. 848Entraré, pues.
TRANIÓNv. 848Espera, por favor, que mire no vaya a ser que el perro…
TEOPRÓPIDESv. 848Venga, mira.
TRANIÓNvv. 849-851¡Fuera! ¡Largo, perro! ¡Fuera! ¿No te vas al cuerno? ¿No te largas de aquí a la porra? ¿Todavía sigues ahí? ¡Fuera! ¡Largo de ahí!
SIMÓNvv. 851-853No hay ningún peligro, anda, entra. Es tan mansa como una perra recién parida. Puedes entrar con toda la confianza que quieras. Yo me voy de aquí al foro.—
TEOPRÓPIDESvv. 853-855Muy amable por tu parte; que te vaya bien. Tranión, anda, haz que alguien aparte esa perra de la puerta, aunque no haya que tenerle miedo.
TRANIÓNvv. 855-856Pero mírala, qué tranquila está echada; a no ser que quieras parecer un pesado y un cobarde.
THEOPROPIDES
856bIam ut lubet.
857sequere hac me igitur.—
TRANIO
857bEquidem haud usquam a pedibus apscedam tuis.—
TEOPRÓPIDESvv. 856-857Como quieras. Sígueme por aquí, entonces.—
TRANIÓNv. 857Desde luego, no me apartaré de tus talones ni un momento.—
IVActo IV5 escenas
Fanisco y Pinacio, esclavos de Calidámates, llegan a buscar a su amo para llevarlo a casa. Llaman a la puerta de la casa «embrujada» y Teoprópides, que los oye, les pregunta; así descubre la verdad: desde que él se marchó, su hijo no ha parado de beber y de celebrar fiestas en la casa y ha comprado la libertad de una cortesana por treinta minas; en cambio, los esclavos no saben nada de que haya comprado la casa del vecino ni de las cuarenta minas de señal. Teoprópides habla luego con Simón, que niega haber vendido su casa. El viejo comprende el engaño y prepara una trampa contra Tranión, con la ayuda de los esclavos de Simón.
Escena 1 (vv. 858-884)
PHANISCUS
858Servi qui, quom culpa carent, tamen malum metuont,
859ei solent esse eris utibiles.
860nam illi qui nil metuont postquam sunt malum meriti,
861stulta sibi expetunt consilia:
862exercent sese ad cursuram, [fugiunt] sed ei si reprehensi sunt,
863faciunt de malo peculium quod nequeunt ⟨de bono⟩.
864-865augent ex pauxillo * * * de parant.
866mihi in pectore consili * * * malam rem prius
867quam ut meum * * *
868ut adhuc fuit, mihi corium esse oportet,
869sincerum atque ut votem verberari.
870si huic imperabo, probe tectum habebo,
871malum quom impluit ceteris, ne impluat mi.
872nam ut servi volunt esse erum, ita solet * * *
873boni sunt: ⟨bonust⟩; improbi sunt, malus fit.
874nam nunc domi nostrae tot pessimi vivont,
875peculi sui prodigi, plagigeruli.
876ubi adversum ut eant vocantur ero: “non eo, molestus ne sis.
877scio quo properas: gestis aliquo; iam hercle ire vis, mula, foras pastum.”
878bene merens hoc preti inde abstuli. abii foras.
879-880solus nunc eo advorsum ero ex plurimis servis.
881hoc die crastini quom erus resciverit,
882mane castigabit eos bubulis exuviis.
883postremo minoris pendo tergum illorum, quam meum:
884illi erunt bucaedae multo potius, quam ego sim restio.
FANISCOvv. 858-884Los esclavos que, aun sin tener culpa, temen sin embargo el castigo, esos suelen ser útiles a sus amos. Porque los que no temen nada después de haberse ganado el castigo se buscan planes de necios: se entrenan para la carrera, [huyen], pero si los atrapan, sacan del castigo el peculio que no pueden sacar del bien. Lo aumentan a partir de una pizca […] y de ahí se van haciendo un caudal. Yo tengo metido en el pecho el propósito […] de evitar el castigo antes que mi […]. Como ha estado hasta ahora, así debe seguir mi pellejo: intacto, y de modo que pueda negarme a que me azoten. Si me mando a mí mismo, tendré el tejado bien cubierto: cuando a los demás les caiga un chaparrón de palos, a mí no me caerá. Porque tal como los esclavos quieren que sea su amo, así suele ser […]: si ellos son buenos, él es bueno; si son malos, él se vuelve malo. Y es que ahora en nuestra casa viven tantísimos sinvergüenzas, derrochadores de su peculio, carne de látigo... Cuando los llaman para ir a buscar al amo: «No voy, no me fastidies. Ya sé adónde vas con tanta prisa: te mueres por ir a algún sitio; ya quieres, por Hércules, salir a pastar, mula». Eso es lo que saqué de allí por portarme bien. Y me vine. Ahora voy yo solo a buscar al amo, de entre tantísimos esclavos. Mañana, cuando el amo se entere de esto, por la mañana los escarmentará con vergajos de cuero de buey. En fin, me importa menos su espalda que la mía: mucho antes serán ellos carne de vergajo que yo carne de soga.
Escena 2 (vv. 885-903)
PINACIUM
885Mane tu atque adsiste ilico,
886Phanisce. etiam respicis?
PHANISCUS
886aMihi molestus ne sies.
PINACIUM
887Vide ut fastidit simia.
887amanesne ilico, impure parasite?
PHANISCUS
887ab* * *
888qui parasitus sum?
PINACIUM
888bEgo enim dicam: cibo perduci potis es quovis.
PHANISCUS
889Mihi sum, libet esse. quid id curas?
PINACIUM
890Ferocem facis, quia te erus amat.
PHANISCUS
890bVah,
891oculi dolent.
PINACIUM
891bCur?
PHANISCUS
891cQuia fumus molestust.
PINACIUM
892Tace sis, faber, qui cudere soles plumbeos nummos.
PHANISCUS
893Non potes tu cogere me, ut tibi male dicam.
894-895novit erus me.
PINACIUM
894bSuam quidem pol culcitulam oportet.
PHANISCUS
896Si sobrius sis, male non dicas.
PINACIUM
896bTibi obtemperem, cum tu mihi nequeas?
PHANISCUS
897At tu mecum, pessime, ito adversus; quaeso hercle abstine
898iam sermonem de istis rebus.
PINACIUM
898bFaciam, et pultabo fores.
899heus, ecquis hic est, maximam qui his iniuriam
900foribus defendat? ecquis has aperit foris?
901nemo hinc quidem foras exit.
902ut esse addecet nequam homines, ita sunt. sed eo magis cauto est opus, ne huc
903exeat qui male me mulcet.
PINACIOvv. 885-886Espera tú y párate ahí mismo, Fanisco. ¿Es que no te vuelves?
FANISCOv. 886No me fastidies.
PINACIOv. 887¡Mira qué remilgos tiene el mono! ¿Te quedas ahí quieto o no, gorrón asqueroso?
FANISCOvv. 887-888[…] ¿Y por qué soy un gorrón?
PINACIOv. 888Te lo voy a decir: con comida se te puede llevar a cualquier parte.
FANISCOv. 889Soy dueño de mí mismo, y me gusta serlo. ¿A ti qué te importa?
PINACIOv. 890Te haces el valiente porque el amo te quiere.
FANISCOvv. 890-891¡Ay, me duelen los ojos!
PINACIOv. 891¿Por qué?
FANISCOv. 891Porque el humo molesta.
PINACIOv. 892Calla, haz el favor, herrero, que sueles acuñar monedas de plomo.
FANISCOvv. 893-895No conseguirás obligarme a insultarte. El amo me conoce.
PINACIOv. 894Lo que debe conocer bien, por Pólux, es su cojincito.
FANISCOv. 896Si estuvieras sobrio, no hablarías mal.
PINACIOv. 896¿Que te obedezca yo a ti, cuando tú no eres capaz de obedecerme a mí?
FANISCOvv. 897-898Pues tú, desgraciado, ven conmigo a buscarlo; y, por Hércules, te lo pido: deja ya de hablar de esas cosas.
PINACIOvv. 898-903Lo haré, y llamaré a la puerta. ¡Eh! ¿Hay alguien aquí que defienda esta puerta de un atropello gravísimo? ¿Hay alguien que abra esta puerta? Desde luego, de aquí no sale nadie. Son tal como corresponde a unos inútiles. Pero por eso mismo hay que andarse con más cuidado, no vaya a salir alguien que me muela a palos.
Escena 3 (vv. 904-932)
TRANIO
904Quid tibi visum est mercimoni?
THEOPROPIDES
904b* * * totus gaudeo.
TRANIO
905Num nimio emptae tibi videntur?
THEOPROPIDES
905bNumquam edepol ego me scio
906vidisse usquam abiectas aedes, nisi modo hasce.
TRANIO
906bEcquid placent?
THEOPROPIDES
907Ecquid placeant me rogas? immo hercle vero perplacent.
TRANIO
908Cuius modi gynaeceum? quid porticum?
THEOPROPIDES
908bInsanum bonam.
909non equidem ullam in publico esse maiorem hac existimo.
TRANIO
910Quin ego ipse et Philolaches in publico omnis porticus
911sumus commensi.
THEOPROPIDES
911bQuid igitur?
TRANIO
911cLonge omnium longissima est.
THEOPROPIDES
912Di immortales, mercimoni lepidi. ⟨si⟩ hercle nunc ferat
913sex talenta magna argenti pro istis praesentaria,
914numquam accipiam.
TRANIO
914bSi hercle accipere cupies, ego numquam sinam.
THEOPROPIDES
915Bene res nostra conlocata est istoc mercimonio.
TRANIO
916Me suasore atque impulsore id factum audacter dicito,
917qui subegi, faenore argentum ab danista ut sumeret,
918quod isti dedimus arraboni.
THEOPROPIDES
918bServavisti omnem ratem.
919nempe octoginta debentur huic minae?
TRANIO
919bHau nummo amplius.
THEOPROPIDES
920Hodie accipiat.
TRANIO
920bIta enim vero, ne qua causa subsiet.
921vel mihi denumerato, ego illi porro denumeravero.
THEOPROPIDES
922At enim ne quid captioni mihi sit, si dederim tibi.
TRANIO
923Egone te ioculo modo ausim dicto aut facto fallere?
THEOPROPIDES
924Egone aps te ausim non cavere, ne quid committam tibi?
TRANIO
925Quid? tibi umquam quicquam, postquam tuos sum, verborum dedi?
THEOPROPIDES
926Ego enim cavi recte: eam mihi des gratiam atque animo meo.
927sat sapio, si aps te modo uno caveo.
TRANIO
927bTecum sentio.
THEOPROPIDES
928Nunc abi rus, dic me advenisse filio.
TRANIO
928bFaciam, ut iubes.
THEOPROPIDES
929-930Curriculo iube in urbem veniat iam simul tecum.
TRANIÓNv. 904¿Qué te ha parecido la compra?
TEOPRÓPIDESv. 904[…] Estoy contentísimo.
TRANIÓNv. 905¿Acaso te parece que la has pagado demasiado cara?
TEOPRÓPIDESvv. 905-906Por Pólux, sé que nunca en ningún sitio he visto una casa tan tirada de precio como esta.
TRANIÓNv. 906¿Te gusta, entonces?
TEOPRÓPIDESv. 907¿Me preguntas si me gusta? ¡Más que eso, por Hércules: me encanta!
TRANIÓNv. 908¿Qué tal el gineceo? ¿Y el pórtico?
TEOPRÓPIDESvv. 908-909Buenísimo, una barbaridad. Creo, de verdad, que no hay ninguno público más grande que este.
TRANIÓNvv. 910-911Es más, Filólaques y yo mismo medimos todos los pórticos públicos.
TEOPRÓPIDESv. 911¿Y qué?
TRANIÓNv. 911Este es, con mucho, el más largo de todos.
TEOPRÓPIDESvv. 912-914¡Dioses inmortales, qué compra tan estupenda! Por Hércules, si ahora alguien me ofreciera por ella seis talentos grandes de plata contantes y sonantes, no los aceptaría nunca.
TRANIÓNv. 914Y si quisieras aceptarlos, por Hércules, yo no te lo permitiría nunca.
TEOPRÓPIDESv. 915Hemos invertido bien nuestro dinero con esa compra.
TRANIÓNvv. 916-918Di sin miedo que se hizo por consejo e insistencia mía, que fui yo quien lo obligó a pedir prestado a interés al usurero el dinero que le dimos a ese como señal.
TEOPRÓPIDESvv. 918-919Has salvado la nave entera. ¿Así que se le deben a este ochenta minas?
TRANIÓNv. 919Ni una moneda más.
TEOPRÓPIDESv. 920Que las cobre hoy.
TRANIÓNvv. 920-921Claro que sí, para que no haya ningún pretexto. O cuéntamelas a mí, y yo luego se las contaré a él.
TEOPRÓPIDESv. 922Sí, pero no vaya a haber alguna trampa contra mí si te las doy a ti.
TRANIÓNv. 923¿Me atrevería yo a engañarte, aunque fuera en broma, de palabra o de obra?
TEOPRÓPIDESv. 924¿Y me atrevería yo a no guardarme de ti, para no confiarte nada?
TRANIÓNv. 925¿Qué? ¿Te la he dado con queso alguna vez, desde que soy tuyo?
TEOPRÓPIDESvv. 926-927Es que me he guardado bien: eso tienes que agradecérmelo a mí y a mi buen juicio. Ya soy bastante listo con guardarme solo de ti.
TRANIÓNv. 927Estoy de acuerdo contigo.
TEOPRÓPIDESv. 928Ahora vete al campo y dile a mi hijo que he llegado.
TRANIÓNv. 928Lo haré, como mandas.
TEOPRÓPIDESvv. 929-930Dile que venga a la ciudad corriendo, ya, junto contigo.
TRANIO
929-930bLicet.
931nunc ego me illac per posticum ad congerrones conferam.
932dicam ut hic res sint quietae atque hunc ut hinc amoverim.—
TRANIÓNvv. 929-932De acuerdo. Ahora me iré por ahí, por la puerta de atrás, adonde están mis compinches. Les diré que aquí todo está en calma y que lo he alejado de aquí.—
Escena 4 (vv. 933-992)
PHANISCUS
933Hic quidem neque convivarum sonitus, item ut antehac fuit,
934neque tibicinam cantantem neque alium quemquam audio.
THEOPROPIDES
935Quae illaec res est? quid illisce homines quaerunt apud aedis meas?
936quid volunt? quid intro spectant?
PINACIUM
936bPergam pultare ostium.
937heus, reclude, heus, Tranio, etiamne aperis?
THEOPROPIDES
937bQuae haec est fabula?
PINACIUM
938Etiamne aperis? Callidamati nostro adversum venimus.
THEOPROPIDES
939Heus vos, pueri, quid istic agitis? quid istas aedis frangitis?
PHANISCUS
940Heus senex, quid tu percontare ad te quod nihil attinet?
THEOPROPIDES
941Nihil ad me attinet?
PHANISCUS
941bNisi forte factu's praefectus novos,
942qui res alienas procures, quaeras videas audias.
THEOPROPIDES
943Non sunt istae aedis, ubi statis.
PHANISCUS
943bQuid ais? an iam vendidit
944aedis Philolaches? aut quidem iste nos defrustratur senex.
THEOPROPIDES
945Vera dico. sed quid vobis est negoti hic?
PHANISCUS
945bEloquar.
946erus hic noster potat.
THEOPROPIDES
946bErus hic voster potat?
PHANISCUS
946cIta loquor.
THEOPROPIDES
947Puere, nimium delicatu's.
PHANISCUS
947bEi advorsum venimus.
THEOPROPIDES
948Cui homini?
PHANISCUS
948bEro nostro. quaeso, quotiens dicendumst tibi?
THEOPROPIDES
949Puere, nemo hic habitat. nam te esse arbitror puerum probum.
PHANISCUS
950Non hic Philolaches adulescens habitat hisce in aedibus?
THEOPROPIDES
951Habitavit, verum emigravit iam diu ex hisce aedibus.
PINACIUM
952Senex hic elleborosust certe.
PHANISCUS
952bErras pervorse, pater.
953nam nisi hinc hodie emigravit aut heri, certo scio
954hic habitare.
THEOPROPIDES
954bQuin sex menses iam hic nemo habitat.
PINACIUM
954cSomnias.
THEOPROPIDES
955Egone?
PINACIUM
955bTu.
THEOPROPIDES
955cTu ne molestu's. sine me cum puero loqui.
956nemo habitat.
FANISCOvv. 933-934Aquí, desde luego, no oigo ni el ruido de los invitados, como había antes, ni a la flautista tocando, ni a nadie más.
TEOPRÓPIDESvv. 935-936¿Qué pasa ahí? ¿Qué buscan esos hombres en mi casa? ¿Qué quieren? ¿Qué miran hacia dentro?
PINACIOvv. 936-937Seguiré aporreando la puerta. ¡Eh, abre! ¡Eh, Tranión! ¿Abres o no?
TEOPRÓPIDESv. 937¿Qué comedia es esta?
PINACIOv. 938¿Abres o no? Venimos a buscar a nuestro Calidámates.
TEOPRÓPIDESv. 939¡Eh, vosotros, chicos! ¿Qué hacéis ahí? ¿Por qué estáis destrozando esa casa?
FANISCOv. 940Eh, viejo, ¿por qué preguntas lo que no te importa nada?
TEOPRÓPIDESv. 941¿Que no me importa nada?
FANISCOvv. 941-942A no ser que, por casualidad, te hayan nombrado prefecto nuevo para ocuparte de los asuntos ajenos, preguntar, ver y oír.
TEOPRÓPIDESv. 943Esa casa donde estáis no es la que pensáis.
FANISCOvv. 943-944¿Qué dices? ¿Es que Filólaques ya ha vendido la casa? O si no, este viejo nos está tomando el pelo.
TEOPRÓPIDESv. 945Digo la verdad. Pero ¿qué asunto tenéis aquí?
FANISCOvv. 945-946Te lo diré. Nuestro amo está aquí de copas.
TEOPRÓPIDESv. 946¿Vuestro amo está aquí de copas?
FANISCOv. 946Eso digo.
TEOPRÓPIDESv. 947Chico, te estás pasando de gracioso.
FANISCOv. 947Venimos a buscarlo.
TEOPRÓPIDESv. 948¿A quién?
FANISCOv. 948A nuestro amo. Por favor, ¿cuántas veces hay que decírtelo?
TEOPRÓPIDESv. 949Chico, aquí no vive nadie. Te lo digo porque te tengo por un chico honrado.
FANISCOv. 950¿No vive aquí, en esta casa, el joven Filólaques?
TEOPRÓPIDESv. 951Vivía, pero hace ya mucho que se mudó de esta casa.
PINACIOv. 952Este viejo está como una cabra, seguro.
FANISCOvv. 952-954Te equivocas de medio a medio, abuelo. Porque, a no ser que se haya mudado hoy o ayer, sé con certeza que vive aquí.
TEOPRÓPIDESv. 954Pero si hace ya seis meses que aquí no vive nadie.
PINACIOv. 954Estás soñando.
TEOPRÓPIDESv. 955¿Yo?
PINACIOv. 955Tú.
TEOPRÓPIDESvv. 955-956Tú no me fastidies. Déjame hablar con el chico. No vive nadie.
PHANISCUS
956bHabitat profecto, nam heri et nudius tertius,
957quartus, quintus, sextus, usque postquam hinc peregre eius pater
958abiit, numquam hic triduom unum desitum est potarier.
THEOPROPIDES
959Quid ais?
PHANISCUS
959bTriduom unum est haud intermissum hic esse et bibi,
960scorta duci, pergraecari, fidicinas tibicinas
961†ducere.
THEOPROPIDES
961bQuis istaec faciebat?
PHANISCUS
961cPhilolaches.
THEOPROPIDES
961dQui Philolaches?
PHANISCUS
962Quoius patrem Theopropidem esse opinor.
THEOPROPIDES
962bEi ⟨mihi⟩, occidi,
963si haec hic vera memorat. pergam porro percontarier.
964ain tu istic potare solitum Philolachem istum, quisquis est,
965cum ero vostro?
PHANISCUS
965bHic, inquam.
THEOPROPIDES
965cPuere, praeter speciem stultus es.
966vide sis, ne forte ad merendam quopiam devorteris
967atque ibi ampliuscule quam satis fuerit biberis.
PHANISCUS
967bQuid est?
THEOPROPIDES
968Ita dico, ne ad alias aedis perperam deveneris.
PHANISCUS
969Scio qua me ire oportet et quo venerim novi locum.
970Philolaches hic habitat, cuius est pater Theopropides.
971qui, postquam pater ad mercatum hinc abiit, hic tibicinam
972liberavit.
THEOPROPIDES
972bPhilolachesne ergo?
PHANISCUS
972cIta, Philematium quidem.
THEOPROPIDES
973Quanti?
PHANISCUS
973bTriginta.
THEOPROPIDES
973cTalentis?
PHANISCUS
973dμὰ τὸν Ἀπόλλω, sed minis.
THEOPROPIDES
973aLiberavit?
PHANISCUS
973abLiberavit valide, triginta minis.
THEOPROPIDES
974Ain minis triginta amicam destinatam Philolachi?
PHANISCUS
975Aio.
THEOPROPIDES
975bAtque eam manu emisisse?
PHANISCUS
975cAio.
THEOPROPIDES
975dEt, postquam eius hinc pater
976sit profectus peregre, perpotasse assiduo, ac simul
977tuo cum domino?
FANISCOvv. 956-958Sí que vive, sin duda, porque ayer y anteayer, y hace cuatro, cinco y seis días, y desde que su padre se marchó de aquí al extranjero, aquí no se ha dejado de beber ni tres días seguidos.
TEOPRÓPIDESv. 959¿Qué dices?
FANISCOvv. 959-961Aquí no ha habido ni tres días seguidos de descanso en comer y beber, en traer fulanas, en correrse juergas a la griega, en traer citaristas y flautistas.
TEOPRÓPIDESv. 961¿Quién hacía eso?
FANISCOv. 961Filólaques.
TEOPRÓPIDESv. 961¿Qué Filólaques?
FANISCOv. 962Uno cuyo padre creo que es Teoprópides.
TEOPRÓPIDESvv. 962-965¡Ay de mí, estoy muerto, si es verdad lo que este cuenta! Seguiré preguntando. ¿Dices que ese Filólaques, sea quien sea, solía beber ahí con vuestro amo?
FANISCOv. 965Aquí, te digo.
TEOPRÓPIDESvv. 965-967Chico, eres más tonto de lo que pareces. Mira, no sea que hayas entrado en algún sitio a merendar y allí hayas bebido un poquito más de la cuenta.
FANISCOv. 967¿Qué pasa?
TEOPRÓPIDESv. 968Lo digo para que no hayas ido a parar por error a otra casa.
FANISCOvv. 969-972Sé por dónde tengo que ir y conozco el sitio al que he venido. Aquí vive Filólaques, cuyo padre es Teoprópides. Y él, después de que su padre se marchara de aquí a sus negocios, liberó aquí a una flautista.
TEOPRÓPIDESv. 972¿Filólaques, entonces?
FANISCOv. 972Sí, a Filematio, para ser exactos.
TEOPRÓPIDESv. 973¿Por cuánto?
FANISCOv. 973Treinta.
TEOPRÓPIDESv. 973¿Talentos?
FANISCOv. 973¡Por Apolo, no! Minas.
TEOPRÓPIDESv. 973¿La liberó?
FANISCOv. 973La liberó, y bien liberada, por treinta minas.
TEOPRÓPIDESv. 974¿Dices que a Filólaques le adjudicaron una amante por treinta minas?
FANISCOv. 975Lo digo.
TEOPRÓPIDESv. 975¿Y que le ha dado la libertad?
FANISCOv. 975Lo digo.
TEOPRÓPIDESvv. 975-977¿Y que, desde que su padre se marchó de aquí al extranjero, se ha pasado el tiempo bebiendo sin parar, y además con tu amo?
PHANISCUS
977bAio.
THEOPROPIDES
977cQuid? is aedis emit has hinc proxumas?
PHANISCUS
978Non aio.
THEOPROPIDES
978bQuadraginta etiam dedit huic quae essent pignori?
PHANISCUS
979Neque istud aio.
THEOPROPIDES
979bEi, perdis.
PHANISCUS
979cImmo suom patrem illic perdidit.
THEOPROPIDES
980Vera cantas.
PHANISCUS
980bVana vellem. patris amicu's videlicet.
THEOPROPIDES
981Eu edepol patrem eius miserum praedicas.
PHANISCUS
981bNihil hoc quidem est,
982triginta minae, prae quam alios dapsilis sumptus facit.
THEOPROPIDES
983Perdidit patrem.
PHANISCUS
983bVnus istic servos est sacerrimus,
984Tranio: is vel Herculi conterere quaestum possiet.
985edepol ne me eius patris misere miseret, qui cum istaec sciet
986facta ita, amburet ei misero corculum carbunculus.
THEOPROPIDES
987Si quidem istaec vera sunt.
PHANISCUS
987bQuid meream, quam ob rem mentiar?
PINACIUM
988Heus vos, ecquis hasce aperit?
PHANISCUS
988bQuid istas pultas, ubi nemo intus est?
989alio credo comissatum abiisse. abeamus nunciam
990atque porro quaeritemus ⟨illos⟩. sequere hac me.
PINACIUM
990b⟨Sequor⟩.
THEOPROPIDES
991Puere, iamne abis?
PHANISCUS
991bLibertas paenulast tergo tuo:
992mihi, nisi ut erum metuam et curem, nihil est qui tergum tegam.—
FANISCOv. 977Lo digo.
TEOPRÓPIDESv. 977¿Y qué? ¿Ha comprado esa casa de aquí al lado?
FANISCOv. 978Eso no lo digo.
TEOPRÓPIDESv. 978¿Y le ha dado a este cuarenta minas como garantía?
FANISCOv. 979Eso tampoco lo digo.
TEOPRÓPIDESv. 979¡Ay, me estás matando!
FANISCOv. 979Más bien es él quien ha matado a su padre.
TEOPRÓPIDESv. 980Cantas verdades.
FANISCOv. 980Ojalá fueran mentiras. Eres amigo de su padre, por lo que se ve.
TEOPRÓPIDESv. 981¡Ay, por Pólux, qué desgraciado pintas a su padre!
FANISCOvv. 981-982Esto no es nada, las treinta minas, comparado con los demás gastos a manos llenas que hace.
TEOPRÓPIDESv. 983Ha arruinado a su padre.
FANISCOvv. 983-986Hay ahí un esclavo, el más maldito de todos, Tranión: ese sería capaz de fundirse hasta las ganancias de Hércules. ¡Por Pólux, qué pena me da su padre! Cuando sepa que todo eso ha pasado así, al pobre se le va a abrasar el corazoncito como una brasa.
TEOPRÓPIDESv. 987Si es que eso es verdad.
FANISCOv. 987¿Qué gano yo con mentir?
PINACIOv. 988¡Eh, vosotros! ¿Hay alguien que abra esta puerta?
FANISCOvv. 988-990¿Para qué llamas a esa puerta, si dentro no hay nadie? Creo que se han ido de juerga a otro sitio. Vámonos ya y sigamos buscándolos. Sígueme por aquí.
PINACIOv. 990Te sigo.
TEOPRÓPIDESv. 991Chico, ¿ya te vas?
FANISCOvv. 991-992Tu espalda tiene por capa la libertad; yo, como no sea temiendo y atendiendo al amo, no tengo con qué taparme la espalda.—
Escena 5 (vv. 993-1040)
THEOPROPIDES
993Perii hercle, quid opust verbis? ut verba audio,
994non equidem in Aegyptum hinc modo vectus fui,
995sed etiam in terras solas orasque ultumas
996sum circumvectus, ita ubi nunc sim nescio.
997verum iam scibo, nam eccum unde aedis filius
998meus emit. quid agis tu?
SIMO
998bA foro incedo domum.
THEOPROPIDES
999Numquid processit ad forum hodie novi?
SIMO
1000Etiam.
THEOPROPIDES
1000bQuid tandem?
SIMO
1000cVidi efferri mortuom.
THEOPROPIDES
1000dHem.
SIMO
1001[Novom unum: vidi mortuom efferri foras.]
1002modo eum vixisse aiebant.
THEOPROPIDES
1002bVae capiti tuo.
SIMO
1003Quid tu otiosus res novas requiritas?
THEOPROPIDES
1004Quia hodie adveni peregre.
SIMO
1004bPromisi foras,
1005ad cenam ne me te vocare censeas.
THEOPROPIDES
1006Haud postulo edepol.
SIMO
1006bVerum cras, nisi ⟨quis⟩ prius
1007vocaverit me, vel apud te cenavero.
THEOPROPIDES
1008Ne istuc quidem edepol postulo. nisi quid magis
1009es occupatus, operam mihi da.
SIMO
1009bMaxime.
THEOPROPIDES
1010Minas quadraginta accepisti, quod sciam,
1011a Philolachete?
SIMO
1011bNumquam nummum, quod sciam.
THEOPROPIDES
1012Quid, a Tranione servo?
SIMO
1012bMulto ⟨hercle⟩ id minus.
THEOPROPIDES
1013Quas arraboni tibi dedit?
SIMO
1013bQuid somnias?
THEOPROPIDES
1014Egone? at quidem tu, qui istoc te speras modo
1015potesse dissimulando infectum hoc reddere.
SIMO
1016Quid autem?
THEOPROPIDES
1016bQuod me apsente hic tecum filius
1017negoti gessit.
SIMO
1017bMecum ut ille hic gesserit,
1018-1020dum tu hinc abes, negoti? quidnam aut quo die?
THEOPROPIDES
1021Minas tibi octoginta argenti debeo.
TEOPRÓPIDESvv. 993-998¡Estoy perdido, por Hércules! ¿Para qué hacen falta palabras? Según las palabras que oigo, no es solo que haya viajado de aquí a Egipto, sino que además he dado la vuelta por tierras desiertas y por los confines del mundo: hasta tal punto no sé dónde estoy ahora. Pero ya lo sabré, porque ahí está aquel a quien mi hijo compró la casa. ¿Qué tal?
SIMÓNv. 998Vuelvo del foro a casa.
TEOPRÓPIDESv. 999¿Ha pasado hoy alguna novedad en el foro?
SIMÓNv. 1000Sí.
TEOPRÓPIDESv. 1000¿Y cuál es?
SIMÓNv. 1000He visto sacar a enterrar a un muerto.
TEOPRÓPIDESv. 1000¡Vaya!
SIMÓNvv. 1001-1002[Una novedad: he visto sacar fuera a un muerto.] Decían que hacía nada que estaba vivo.
TEOPRÓPIDESv. 1002¡Mal rayo te parta!
SIMÓNv. 1003¿Y tú, tan ocioso, por qué andas preguntando novedades?
TEOPRÓPIDESv. 1004Porque hoy he llegado del extranjero.
SIMÓNvv. 1004-1005Ya estoy invitado a cenar fuera; no vayas a pensar que te voy a invitar.
TEOPRÓPIDESv. 1006No lo pretendo, por Pólux.
SIMÓNvv. 1006-1007Pero mañana, si nadie me invita antes, incluso cenaré en tu casa.
TEOPRÓPIDESvv. 1008-1009Tampoco pretendo eso, por Pólux. Si no estás ocupado en algo más importante, préstame atención.
SIMÓNv. 1009Con mucho gusto.
TEOPRÓPIDESvv. 1010-1011Has recibido cuarenta minas de Filólaques, que yo sepa, ¿no?
SIMÓNv. 1011Ni una moneda, que yo sepa.
TEOPRÓPIDESv. 1012¿Y qué? ¿Del esclavo Tranión?
SIMÓNv. 1012Mucho menos aún, por Hércules.
TEOPRÓPIDESv. 1013¿Las que te dio como señal?
SIMÓNv. 1013¿Pero qué estás soñando?
TEOPRÓPIDESvv. 1014-1015¿Yo? Más bien tú, que esperas poder deshacer esto haciéndote el despistado.
SIMÓNv. 1016Pero ¿el qué?
TEOPRÓPIDESvv. 1016-1017El negocio que mi hijo hizo aquí contigo mientras yo no estaba.
SIMÓNvv. 1017-1020¿Que él hizo aquí un negocio conmigo mientras tú estabas fuera? ¿Qué negocio, o qué día?
TEOPRÓPIDESv. 1021Te debo ochenta minas de plata.
SIMO
1022Non mihi quidem hercle. verum, si debes, cedo.
1023fides servanda est, ne ire infitias postules.
THEOPROPIDES
1024Profecto non negabo debere, et dabo;
1025tu cave quadraginta accepisse hinc te neges.
SIMO
1026Quaeso edepol huc me aspecta, et responde mihi.
1026a⟨quadraginta istas cur mih⟩i argenti minas
1026bfil⟨ius, ut ais, debebat?⟩
THEOPROPIDES
1026bbEgo dicam tibi.
1026cta⟨lentis duobus, Tranio ut dixit⟩ mihi,
1026dde te aedis ⟨emit.⟩
SIMO
1026db⟨De me⟩ ille aedis emerit?
1026e* * *
SIMO
1027Te velle uxorem aiebat tuo nato dare,
1028ideo aedificare hic velle aiebat in tuis.
THEOPROPIDES
1029Hic aedificare volui?
SIMO
1029bSic dixit mihi.
THEOPROPIDES
1030Ei mihi, disperii. vocis non habeo satis.
1031vicine, perii, interii.
SIMO
1031bNumquid Tranio
1032turbavit?
THEOPROPIDES
1032bImmo exturbavit omnia.
1033deludificatust me hodie indignis modis.
SIMO
1034Quid tu ais?
THEOPROPIDES
1034bHaec res sic est ut narro tibi:
1035deludificatust me hodie in perpetuom modum.
1036nunc te obsecro, ut me bene iuves operamque des.
SIMO
1037Quid vis?
THEOPROPIDES
1037bI mecum ⟨hinc⟩, obsecro, ⟨ad te⟩ una simul.
SIMO
1038Fiat.
THEOPROPIDES
1038bServorumque operam et lora mihi cedo.
SIMO
1039Sume.
THEOPROPIDES
1039bEademque opera haec tibi narravero,
1040quis med exemplis hodie ludificatus est.
SIMÓNvv. 1022-1023A mí no, por Hércules. Pero, si me las debes, dámelas. Hay que cumplir la palabra; no se te ocurra negarlo.
TEOPRÓPIDESvv. 1024-1025Desde luego, no negaré que te las debo, y te las daré; tú ten cuidado de no negar que ya has recibido de aquí cuarenta.
SIMÓNv. 1026Por favor, por Pólux, mírame aquí y respóndeme. ¿Por qué me debía tu hijo, según dices, esas cuarenta minas de plata?
TEOPRÓPIDESv. 1026Te lo diré. Por dos talentos, según me dijo Tranión, te compró la casa.
SIMÓNv. 1026¿Que él me ha comprado a mí la casa? […]
SIMÓNvv. 1027-1028Decía que querías casar a tu hijo, y que por eso querías construir aquí, en tu casa.
TEOPRÓPIDESv. 1029¿Que yo quería construir aquí?
SIMÓNv. 1029Eso me dijo.
TEOPRÓPIDESvv. 1030-1031¡Ay de mí, estoy deshecho! Me falta la voz. Vecino, estoy perdido, acabado.
SIMÓNvv. 1031-1032¿Es que Tranión ha revuelto algo?
TEOPRÓPIDESvv. 1032-1033¡Qué va, lo ha revuelto todo de arriba abajo! Hoy me ha tomado el pelo de una manera indignante.
SIMÓNv. 1034¿Qué dices?
TEOPRÓPIDESvv. 1034-1036Esto es tal como te lo cuento: hoy me ha tomado el pelo de cabo a rabo. Ahora te suplico que me ayudes de verdad y me eches una mano.
SIMÓNv. 1037¿Qué quieres?
TEOPRÓPIDESv. 1037Ven conmigo de aquí a tu casa, te lo suplico, los dos juntos.
SIMÓNv. 1038Sea.
TEOPRÓPIDESv. 1038Y déjame la ayuda de tus esclavos y unas correas.
SIMÓNv. 1039Cógelas.
TEOPRÓPIDESvv. 1039-1040Y de paso te contaré de qué maneras me ha tomado hoy el pelo.
VActo V2 escenas
Tranión, que se ha enterado de todo, se refugia en el altar que hay ante la casa, donde no pueden tocarlo. Teoprópides lo amenaza con quemarlo vivo. Llega Calidámates, ya sobrio, como embajador de Filólaques, que no se atreve a presentarse ante su padre, y Tranión lo propone como árbitro. Tranión, impertinente, le dice al viejo que se alegra del engaño, porque a su edad debería tener más juicio, y le aconseja que, si es amigo de los comediógrafos Dífilo o Filemón, les cuente cómo lo ha engañado su esclavo: les dará los mejores enredos para sus comedias. Calidámates pide perdón para su amigo, le recuerda que el chico solo hizo lo que hacen los jóvenes y promete que los compañeros de juerga pagarán entre todos el dinero. Teoprópides perdona al hijo y, ante la insistencia de Calidámates, también al esclavo, que, desvergonzado hasta el último momento, le dice que no se haga de rogar, porque mañana mismo cometerá otra falta y podrá castigarlo por las dos. La obra termina con Teoprópides pidiendo el aplauso al público.
Escena 1 (vv. 1041-1121)
TRANIO
1041Qui homo timidus erit in rebus dubiis, nauci non erit;
1042atque equidem quid id esse dicam verbum nauci, nescio.
1043nam erus me postquam rus misit, filium ut suom arcesserem,
1044-1045abii illac per angiportum ad hortum nostrum clanculum,
1046ostium quod in angiportu est horti, patefeci fores,
1047eaque eduxi omnem legionem, et maris et feminas.
1048postquam ex opsidione in tutum eduxi maniplares meos,
1049capio consilium, ut senatum congerronum convocem.
1050quoniam convocavi, atque illi me ex senatu segregant.
1051ubi ego me video venire in meo foro, quantum potest
1052facio idem quod plurimi alii, quibus res timida aut turbidast:
1053pergunt turbare usque, ut ne quid possit conquiescere.
1054-1055nam scio equidem nullo pacto iam esse posse haec clam senem.
1056non amicus alius quisquamst * * *
1057aut * * *
1058pro * * *
1059-1060ille qui * * * ero simul. * * *
1061praeoccupabo atque anteveniam et foedus feriam. me moror.
1062sed quid hoc est, quod foris concrepuit proxima vicinia?
1063erus meus hic quidem est. gustare ego eius sermonem volo.
THEOPROPIDES
1064Ilico intra limen isti astate, ut, cum extemplo vocem,
1065continuo exiliatis. manicas celeriter conectite.
1066ego illum ante aedis praestolabor ludificatorem meum,
1067cuius ego hodie ludificabor corium, si vivo, probe.
TRANIO
1068Res palam est. nunc te videre meliust quid agas, Tranio.
THEOPROPIDES
1069Docte atque astu mihi captandumst cum illo, ubi huc advenerit.
1070non ego illi extemplo hamum ostendam, sensim mittam lineam.
1071dissimulabo me horum quicquam scire.
TRANIO
1071bO mortalem malum,
1072alter hoc Athenis nemo doctior dici potest.
1073verba illi non magis dare hodie quisquam quam lapidi potest.
1074adgrediar hominem, appellabo.
THEOPROPIDES
1074bNunc ego ille huc veniat velim.
TRANIO
1075Siquidem pol me quaeris, adsum praesens praesenti tibi.
THEOPROPIDES
1076Euge, Tranio, quid agitur?
TRANIO
1076bVeniunt rure rustici.
1077Philolaches iam hic aderit.
THEOPROPIDES
1077bEdepol mi opportune advenerit.
1078nostrum ego hunc vicinum opinor esse hominem audacem et malum.
TRANIO
1079Quidum?
TRANIÓNvv. 1041-1063El hombre que se acobarde en los momentos de apuro no valdrá un ardite; y yo, la verdad, no sé qué quiere decir esa palabra, «ardite». Pues, después de que el amo me mandara al campo a buscar a su hijo, me fui a escondidas por allí, por el callejón, hasta nuestro huerto; abrí la puerta del huerto que da al callejón y por ella saqué a toda la legión, machos y hembras. Después de sacar del asedio a mis soldados y ponerlos a salvo, tomo la decisión de convocar al senado de mis compinches. En cuanto lo he convocado, ellos me expulsan del senado. Cuando veo que me ponen a la venta en mi propio mercado, hago, en la medida de lo posible, lo mismo que muchísimos otros que tienen un asunto peligroso o revuelto: siguen revolviéndolo todo sin parar, para que nada pueda calmarse. Porque sé muy bien que ya no hay manera de que esto se le oculte al viejo. No hay ningún otro amigo […] o […] por […] aquel que […] a la vez que el amo. […] Me adelantaré, le tomaré la delantera y cerraré un tratado. ¡Qué hago perdiendo el tiempo! Pero ¿qué es esto? ¿Ha crujido la puerta de la casa de al lado? Sí, es mi amo. Quiero probar un poco de lo que dice.
TEOPRÓPIDESvv. 1064-1067Quedaos ahí mismo, dentro del umbral, para que, en cuanto os llame, salgáis de un salto al instante. Preparad deprisa las esposas. Yo aguardaré delante de la casa a ese que se burla de mí, y hoy, como que estoy vivo, voy a hacer de su pellejo una buena burla.
TRANIÓNv. 1068El asunto ha salido a la luz. Ahora, Tranión, más te vale mirar lo que haces.
TEOPRÓPIDESvv. 1069-1071Tengo que cazarlo con habilidad y astucia cuando llegue aquí. No le enseñaré enseguida el anzuelo: iré soltando el sedal poco a poco. Haré como que no sé nada de todo esto.
TRANIÓNvv. 1071-1074¡Ay, qué hombre tan malo! No hay otro en Atenas al que se pueda llamar más listo que este. Hoy nadie puede tomarle el pelo, como no se le puede tomar a una piedra. Me acercaré al hombre y le hablaré.
TEOPRÓPIDESv. 1074Ahora me gustaría que ese viniera aquí.
TRANIÓNv. 1075Si es a mí a quien buscas, por Pólux, aquí me tienes, en persona ante ti en persona.
TEOPRÓPIDESv. 1076¡Bravo, Tranión! ¿Qué tal va todo?
TRANIÓNvv. 1076-1077Ya vuelven del campo los del campo. Filólaques estará aquí enseguida.
TEOPRÓPIDESvv. 1077-1078Por Pólux, me llegará en buen momento. Este vecino nuestro me parece un hombre descarado y malvado.
TRANIÓNv. 1079¿Y eso?
THEOPROPIDES
1079bQuia negat novisse vos.
TRANIO
1079cNegat?
THEOPROPIDES
1079dNec vos sibi
1080nummum umquam argenti dedisse.
TRANIO
1080bAbi, ludis me, credo haud negat.
THEOPROPIDES
1081Quid iam?
TRANIO
1081bScio, iocaris nunc tu. nam ille quidem ⟨edepol⟩ haud negat.
THEOPROPIDES
1082Immo edepol negat profecto, neque se hasce aedis Philolachi
1083vendidisse.
TRANIO
1083bEho, an negavit sibi datum argentum, obsecro?
THEOPROPIDES
1084Quin ius iurandum pollicitust dare se, si vellem, mihi,
1085neque se hasce aedis vendidisse neque sibi argentum datum [est].
1086* * *
THEOPROPIDES
1087Dixi ego istuc idem illi.
TRANIO
1087bQuid ait?
THEOPROPIDES
1087cServos pollicitust dare
1088suos mihi omnes quaestioni.
TRANIO
1088bNugas. numquam edepol dabit.
THEOPROPIDES
1089Dat profecto.
TRANIO
1089bQuin i cum illo in ius. sine inveniam.
THEOPROPIDES
1089cMane.
1090experiar, ut opinor. certum est.
TRANIO
1090b⟨Immo⟩ mihi hominem cedo.
1091vel hominem iube aedis † mancipio poscere.
THEOPROPIDES
1091bImmo hoc primum volo,
1092quaestioni accipere servos.
TRANIO
1092bFaciundum edepol censeo.
THEOPROPIDES
1093Quid si igitur ego accersam homines?
TRANIO
1093bFactum iam esse oportuit.
1094ego interim hanc aram occupabo.
THEOPROPIDES
1094bQuid ita?
TRANIO
1094cNullam rem sapis.
1095ne enim illi huc confugere possint, quaestioni quos dabit.
1096hic ego tibi praesidebo, ne interbitat quaestio.
THEOPROPIDES
1097Surge.
TRANIO
1097bMinime.
THEOPROPIDES
1097cNe occupassis, obsecro, aram.
TRANIO
1097dCur?
TEOPRÓPIDESv. 1079Porque dice que no os conoce.
TRANIÓNv. 1079¿Eso dice?
TEOPRÓPIDESvv. 1079-1080Y que vosotros nunca le habéis dado ni una moneda de plata.
TRANIÓNv. 1080Anda ya, me tomas el pelo; creo que no lo niega.
TEOPRÓPIDESv. 1081¿Cómo que no?
TRANIÓNv. 1081Lo sé: ahora estás de broma. Porque él, por Pólux, no lo niega.
TEOPRÓPIDESvv. 1082-1083Nada de eso, por Pólux: lo niega rotundamente, y niega también que le haya vendido esta casa a Filólaques.
TRANIÓNv. 1083¡Eh! Pero, ¡por favor!, ¿es que ha negado que se le diera el dinero?
TEOPRÓPIDESvv. 1084-1086Es más, se ofreció a jurarme, si yo quería, que ni había vendido esta casa ni se le [había] dado dinero. […]
TEOPRÓPIDESv. 1087Yo le dije eso mismo.
TRANIÓNv. 1087¿Y qué dice?
TEOPRÓPIDESvv. 1087-1088Se ofreció a entregarme a todos sus esclavos para que los interrogaran bajo tortura.
TRANIÓNv. 1088¡Tonterías! Nunca los entregará, por Pólux.
TEOPRÓPIDESv. 1089Los entrega, de verdad.
TRANIÓNv. 1089Pues llévalo a juicio. Deja que lo encuentre yo.
TEOPRÓPIDESvv. 1089-1090Espera. Haré la prueba, me parece. Lo tengo decidido.
TRANIÓNvv. 1090-1091No, mejor déjame a mí al hombre. O manda que se le exija la entrega formal de la casa.
TEOPRÓPIDESvv. 1091-1092No, lo primero que quiero es recibir a los esclavos para interrogarlos.
TRANIÓNv. 1092Eso hay que hacerlo, por Pólux, creo yo.
TEOPRÓPIDESv. 1093¿Y si voy entonces a buscar a esos hombres?
TRANIÓNvv. 1093-1094Ya tendría que estar hecho. Yo, mientras tanto, ocuparé este altar.
TEOPRÓPIDESv. 1094¿Y eso por qué?
TRANIÓNvv. 1094-1096No te enteras de nada. Pues para que no puedan refugiarse aquí los que te entregue para el interrogatorio. Yo te montaré guardia aquí para que no se eche a perder el interrogatorio.
TEOPRÓPIDESv. 1097Levántate.
TRANIÓNv. 1097Ni hablar.
TEOPRÓPIDESv. 1097No ocupes el altar, por favor.
TRANIÓNv. 1097¿Por qué?
THEOPROPIDES
1097eScies.
1098quia enim id maxime volo, ut illi istoc confugiant. sine:
1099tanto apud iudicem hunc argenti condemnabo facilius.
TRANIO
1100Quod agas id agas. quid tu porro serere vis negotium?
1101nescis quam metuculosa res sit ire ad iudicem?
THEOPROPIDES
1102Surgedum huc igitur. consulere quiddam est quod tecum volo.
TRANIO
1103Sic tamen hinc consilium dedero. nimio plus sapio sedens.
1104tum consilia firmiora sunt de divinis locis.
THEOPROPIDES
1105Surge, ne nugare. aspicedum contra me.
TRANIO
1105bAspexi.
THEOPROPIDES
1105cVides?
TRANIO
1106Video. huc si quis intercedat tertius, pereat fame.
THEOPROPIDES
1107Quidum?
TRANIO
1107bQuia nil ⟨illi⟩ quaesti sit. mali hercle ambo sumus.
THEOPROPIDES
1108Perii.
TRANIO
1108bQuid tibi est?
THEOPROPIDES
1108cDedisti verba.
TRANIO
1108dQui tandem?
THEOPROPIDES
1108eProbe
1109med emunxti.
TRANIO
1109bVide sis, satine recte: num mucci fluont?
THEOPROPIDES
1110Immo etiam cerebrum quoque omne e capite emunxti meo.
1111nam omnia male facta vestra repperi radicitus,
1112non radicitus quidem hercle, verum etiam exradicitus.
TRANIO
1113Numquam edepol hodie ⟨hinc, si vivo,⟩ invitus desistam tibi.
THEOPROPIDES
1114Iam iubebo ignem et sarmenta, carnifex, circumdari.
TRANIO
1115Ne faxis, nam elixus esse quam assus soleo suavior.
THEOPROPIDES
1116Exempla edepol faciam ego in te.
TRANIO
1116bQuia placeo, exemplum expetis?
THEOPROPIDES
1117Loquere: quoius modi reliqui, quom hinc abibam, filium?
TRANIO
1118Cum pedibus, manibus, cum digitis, auribus, oculis, labris.
THEOPROPIDES
1119Aliud te rogo.
TRANIO
1119bAliud ergo nunc tibi respondeo.
1120sed eccum tui gnati sodalem video huc incedere
1121Callidamatem: illo praesente mecum agito, si quid voles.
TEOPRÓPIDESvv. 1097-1099Lo sabrás. Porque lo que más quiero es precisamente que se refugien ahí. Déjalo: así me será mucho más fácil conseguir que el juez lo condene a pagarme el dinero.
TRANIÓNvv. 1100-1101Céntrate en lo que tienes entre manos. ¿Para qué quieres seguir enredando el asunto? ¿No sabes el miedo que da ir ante un juez?
TEOPRÓPIDESv. 1102Pues levántate y ven aquí. Hay algo que quiero consultar contigo.
TRANIÓNvv. 1103-1104Te daré mi consejo desde aquí igualmente. Sentado pienso muchísimo mejor. Además, los consejos son más firmes cuando salen de lugares sagrados.
TEOPRÓPIDESv. 1105Levántate, déjate de tonterías. Mírame a la cara.
TRANIÓNv. 1105Ya te he mirado.
TEOPRÓPIDESv. 1105¿Lo ves?
TRANIÓNv. 1106Lo veo. Si se metiera aquí un tercero, se moriría de hambre.
TEOPRÓPIDESv. 1107¿Y eso?
TRANIÓNv. 1107Porque no sacaría ningún provecho. Los dos somos unos pillos, por Hércules.
TEOPRÓPIDESv. 1108¡Estoy perdido!
TRANIÓNv. 1108¿Qué te pasa?
TEOPRÓPIDESv. 1108Me has engañado.
TRANIÓNv. 1108¿Cómo, a ver?
TEOPRÓPIDESvv. 1108-1109Me has dejado bien limpio.
TRANIÓNv. 1109Mira, por favor, a ver si te he limpiado bien: ¿no te cuelgan mocos?
TEOPRÓPIDESvv. 1110-1112Es más, me has limpiado de la cabeza hasta el último seso. Porque he descubierto de raíz todas vuestras fechorías; y no ya de raíz, por Hércules, sino arrancadas de cuajo, con raíz y todo.
TRANIÓNv. 1113Pues yo, por Pólux, como que estoy vivo, hoy no me apartaré de aquí por ti si no me da la gana.
TEOPRÓPIDESv. 1114Ahora mismo mandaré que te rodeen de fuego y sarmientos, granuja.
TRANIÓNv. 1115No lo hagas, que suelo estar más sabroso cocido que asado.
TEOPRÓPIDESv. 1116Haré de ti un ejemplo, por Pólux.
TRANIÓNv. 1116¿Como te gusto, quieres tomarme por modelo?
TEOPRÓPIDESv. 1117Habla: ¿cómo dejé a mi hijo cuando me marché de aquí?
TRANIÓNv. 1118Con pies, manos, con dedos, orejas, ojos, labios.
TEOPRÓPIDESv. 1119Te pregunto otra cosa.
TRANIÓNvv. 1119-1121Pues ahora te respondo otra cosa. Pero mira, veo que se acerca hacia aquí Calidámates, el compañero de tu hijo: trata conmigo en su presencia lo que quieras.
Escena 2 (vv. 1122-1181)
CALLIDAMATES
1122Vbi somno sepelivi omnem atque edormivi crapulam,
1123Philolaches venisse ⟨dixit⟩ mihi suom peregre huc patrem
1124quoque modo hominem ad⟨venientem⟩ servos ludificatus sit,
1125ait se metuere in conspe⟨ctum sui patris pr⟩ocedere.
1126nunc ego de sodalitate solus sum orator datus,
1127qui a patre eius conciliarem pacem. atque eccum optime.
1128iubeo te salvere et salvos cum advenis, Theopropides,
1129peregre, gaudeo. hic apud nos hodie cenes, sic face.
THEOPROPIDES
1130Callidamates, dei te ament. de cena facio gratiam.
CALLIDAMATES
1131Quin venis?
TRANIO
1131bPromitte: ego ibo pro te, si tibi non libet.
THEOPROPIDES
1132Verbero, etiam inrides?
TRANIO
1132bQuian me pro te ire ad cenam autumo?
THEOPROPIDES
1133Non enim ibis. ego ferare faxo, ut meruisti, in crucem.
CALLIDAMATES
1134Age mitte ista ac te ad me ad cenam dic venturum.
TRANIO
1134bQuid taces?
CALLIDAMATES
1135Sed tu, istuc quid confugisti in aram?
TRANIO
1135bInscitissimus
1136adveniens perterruit me. loquere nunc quid fecerim:
1137nunc utrisque disceptator eccum adest, age disputa.
THEOPROPIDES
1138Filium corrupisse aio te meum.
TRANIO
1138bAusculta modo.
1139fateor potavisse, amicam liberasse absente te,
1140faenore argentum sumpsisse; id esse absumptum praedico.
1141numquid aliud fecit nisi quod [faciunt] summis gnati generibus?
THEOPROPIDES
1142Hercle mihi tecum cavendum est, nimis qui es orator catus.
CALLIDAMATES
1143Sine me dum istuc iudicare. surge, ego isti adsedero.
THEOPROPIDES
1144Maxime, accipito hanc ⟨tute⟩ ad te litem.
TRANIO
1144bEnim istic captio est.
1145fac ego ne metuam * * * ut tu meam timeas vicem.
THEOPROPIDES
1146Iam minoris ⟨omnia alia fa⟩cio, prae quam quibus modis
1147me ludificatust.
TRANIO
1147bBene hercle factum, et factum gaudeo:
1148sapere istac aetate oportet, qui sunt capite candido.
THEOPROPIDES
1149Quid ego nunc faciam?
TRANIO
1149bSi amicus Diphilo aut Philemoni es,
1150dicito eis, quo pacto tuos te servos ludificaverit:
1151optumas frustrationes dederis in comoediis.
CALLIDAMATES
1152Tace parumper, sine vicissim me loqui, ausculta.
THEOPROPIDES
1152bLicet.
CALIDÁMATESvv. 1122-1129Cuando hube sepultado en el sueño toda la borrachera y la hube dormido del todo, Filólaques me contó que su padre había vuelto aquí del extranjero y de qué manera el esclavo había burlado al hombre a su llegada; dice que tiene miedo de presentarse ante su padre. Ahora a mí, solo a mí de toda la pandilla, me han nombrado embajador para conseguir que su padre haga las paces. Y mira, ¡qué oportuno! Te saludo, Teoprópides, y me alegro de que hayas vuelto sano y salvo del extranjero. Hoy cenarás aquí con nosotros; hazlo, anda.
TEOPRÓPIDESv. 1130Calidámates, que los dioses te quieran. Lo de la cena, te lo agradezco, pero no.
CALIDÁMATESv. 1131¿Por qué no vienes?
TRANIÓNv. 1131Acepta: yo iré en tu lugar si a ti no te apetece.
TEOPRÓPIDESv. 1132¡Carne de látigo! ¿Encima te burlas?
TRANIÓNv. 1132¿Porque digo que iré a la cena en tu lugar?
TEOPRÓPIDESv. 1133Desde luego que no irás. Haré que te lleven a la cruz, como te mereces.
CALIDÁMATESv. 1134Vamos, deja eso y di que vendrás a cenar a mi casa.
TRANIÓNv. 1134¿Por qué te callas?
CALIDÁMATESv. 1135Pero tú, ¿por qué te has refugiado en el altar?
TRANIÓNvv. 1135-1137Este, que no se entera de nada, me dio un susto de muerte al llegar. Di ahora qué es lo que he hecho: aquí tienes un árbitro para los dos; vamos, expón tu caso.
TEOPRÓPIDESv. 1138Afirmo que tú has corrompido a mi hijo.
TRANIÓNvv. 1138-1141Escucha nada más. Reconozco que ha bebido, que ha comprado la libertad de su amante en tu ausencia, que ha tomado dinero a interés; declaro que se ha gastado. ¿Acaso ha hecho algo distinto de lo que [hacen] los hijos de las mejores familias?
TEOPRÓPIDESv. 1142Por Hércules, contigo hay que andarse con cuidado: eres un abogado demasiado astuto.
CALIDÁMATESv. 1143Deja que sea yo quien juzgue eso. Levántate; me sentaré yo ahí.
TEOPRÓPIDESv. 1144Muy bien, hazte tú cargo de este pleito.
TRANIÓNvv. 1144-1145Ahí hay trampa. Arréglalo para que no tenga que temer yo […], sino que seas tú quien tema por mí.
TEOPRÓPIDESvv. 1146-1147Ya todo lo demás me importa menos que las maneras en que se ha burlado de mí.
TRANIÓNvv. 1147-1148Bien hecho, por Hércules, y me alegro de que esté hecho: a esa edad, los que tienen la cabeza blanca deberían tener sentido común.
TEOPRÓPIDESv. 1149¿Qué hago yo ahora?
TRANIÓNvv. 1149-1151Si eres amigo de Dífilo o de Filemón, cuéntales cómo te ha burlado tu esclavo: les darás los mejores engaños para sus comedias.
CALIDÁMATESv. 1152Calla un momento, déjame hablar a mí ahora; escucha.
TEOPRÓPIDESv. 1152De acuerdo.
CALLIDAMATES
1153Omnium primum sodalem me esse scis gnato tuo.
1154-1155is adiit me, nam eum prodire pudet in conspectum tuom
1156propterea quia fecit quae te scire scit. nunc te obsecro,
1157stultitiae adulescentiaeque eius ignoscas: tuost;
1158scis solere illanc aetatem tali ludo ludere.
1159quidquid fecit, una nobiscum fecit: nos deliquimus.
1160faenus, sortem sumptumque omnem, qui amica ⟨empta⟩ est, omnia
1161nos dabimus, nos conferemus, nostro sumptu, non tuo.
THEOPROPIDES
1162Non potuit venire orator magis ad me impetrabilis
1163quam tu; neque ⟨iam⟩ illi sum iratus neque quicquam suscenseo.
1164immo me praesente amato bibito, facito quod lubet:
1165si hoc pudet, fecisse sumptum, supplici habeo satis.
CALLIDAMATES
1166Dispudet.
TRANIO
1166b⟨Post⟩ istam veniam quid me fiet nunciam?
THEOPROPIDES
1167Verberibus caedere multum pendens.
TRANIO
1167bTamen etsi pudet?
THEOPROPIDES
1168Interimam hercle ego ⟨te⟩, si vivo.
CALLIDAMATES
1168bFac istam cunctam gratiam:
1169Tranioni amitte quaeso hanc noxiam causa mea.
THEOPROPIDES
1170Aliud quidvis impetrari perferam a me facilius,
1171quam ut non ego istum pro suis factis pessumis pessum premam.
CALLIDAMATES
1172Mitte quaeso.
THEOPROPIDES
1172bIstumne ⟨ut mittam⟩? viden ut astat furcifer?
CALLIDAMATES
1173Tranio, quiesce, si sapis.
THEOPROPIDES
1173bTu quiesce hanc rem modo
1174petere: ego illum, ut sit quietus, verberibus subegero.
TRANIO
1175Nihil opust profecto.
CALLIDAMATES
1175bAge iam, sine te ⟨hoc⟩ exorarier.
THEOPROPIDES
1176Nolo ores.
CALLIDAMATES
1176bQuaeso hercle.
THEOPROPIDES
1176cNolo, inquam, ores.
CALLIDAMATES
1176dNequiquam nevis.
1177hanc modo noxiam unam, quaeso, ⟨missam⟩ fac causa mea.
TRANIO
1178Quid gravaris? quasi non cras iam commeream aliam noxiam:
1179ibi utrumque, et hoc et illud, poteris ulcisci probe.
CALLIDAMATES
1180Sine te exorem.
THEOPROPIDES
1180bAge abi, abi impune. em huic habeto gratiam.
1181spectatores, fabula haec est acta, vos plausum date.
CALIDÁMATESvv. 1153-1161Ante todo, sabes que soy compañero de tu hijo. Él ha acudido a mí, porque le da vergüenza presentarse ante ti, ya que ha hecho cosas que sabe que tú conoces. Ahora te suplico que perdones su necedad y su juventud: es tuyo. Sabes que a esa edad se suele jugar a esos juegos. Hiciera lo que hiciera, lo hizo junto con nosotros: los culpables somos nosotros. Los intereses, el capital y todo el gasto con que se compró a la amante, todo lo pagaremos nosotros, lo pondremos entre todos, a nuestra costa, no a la tuya.
TEOPRÓPIDESvv. 1162-1165No podía venir a verme un embajador más capaz de conseguir lo que pide que tú; ya no estoy enfadado con él ni le guardo ningún rencor. Es más, que ame, que beba, que haga lo que le plazca delante de mí: si le da vergüenza esto, haber hecho ese gasto, ya tengo castigo suficiente.
CALIDÁMATESv. 1166Le da muchísima vergüenza.
TRANIÓNv. 1166Después de ese perdón, ¿qué va a ser de mí ahora?
TEOPRÓPIDESv. 1167Te molerán a palos de lo lindo, bien colgado.
TRANIÓNv. 1167¿Aunque me dé vergüenza?
TEOPRÓPIDESv. 1168Te mataré, por Hércules, como que estoy vivo.
CALIDÁMATESvv. 1168-1169Hazme el favor completo: perdona a Tranión esta falta, te lo ruego, por mí.
TEOPRÓPIDESvv. 1170-1171Antes soportaría que me sacaran cualquier otra cosa que renunciar a hundir a ese en lo más bajo por sus bajísimas fechorías.
CALIDÁMATESv. 1172Déjalo, por favor.
TEOPRÓPIDESv. 1172¿Que deje a ese? ¿No ves qué plantado está, el muy carne de horca?
CALIDÁMATESv. 1173Tranión, estate quieto, si tienes sentido común.
TEOPRÓPIDESvv. 1173-1174Tú quédate quieto y deja ya de pedir esto: yo haré que él se quede quieto a palos.
TRANIÓNv. 1175No hace ninguna falta, de verdad.
CALIDÁMATESv. 1175Vamos, deja ya que te convenzan de esto.
TEOPRÓPIDESv. 1176No quiero que me lo pidas.
CALIDÁMATESv. 1176Te lo ruego, por Hércules.
TEOPRÓPIDESv. 1176No quiero, te digo, que me lo pidas.
CALIDÁMATESvv. 1176-1177De nada te sirve no querer. Solo esta falta, te lo ruego, perdónala por mí.
TRANIÓNvv. 1178-1179¿Por qué te haces de rogar? Como si mañana mismo no fuera a cometer otra falta: entonces podrás vengarte bien de las dos, de esta y de aquella.
CALIDÁMATESv. 1180Deja que te convenza.
TEOPRÓPIDESvv. 1180-1181Venga, vete, vete sin castigo. Mira, dale las gracias a este. Espectadores, la comedia ha terminado: aplaudid.